Գառնիկ Ստեփանեան (մահ՝ 1 Յուլիս, 1989)

Գառնիկ (Տէր) Ստեփանեան՝ արեւմտահայ մշակոյթի լաւագոյն մասնագէտներէն մէկը Խորհրդային Հայաստանի մէջ, ծնած է 14 Փետրուար 1909ին Դերջան գաւառի (Երզնկա) Մամախաթուն գիւղին մէջ։ Մայիս 1915ին Դերջանի հայերը մեծաւ մասամբ սպաննուած են Մեծ Եղեռնի ընթացքին, շատերը՝ իսլամացած, եւ մնացորդացը աքսորուած՝ Տէր-Զոր։ Մանուկ Գառնիկը յաջողած է վերապրիլ եւ, պատերազմէն ետք, հասնիլ Սեբաստիա, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը։ 1923ին տեղափոխուած է Յունաստան բազմաթիւ հայ որբերու հետ, ապաստան գտնելով Էտիփսոսի, Խալքիսի եւ Օրոփոսի որբանոցներուն մէջ։ Երկու տարի ետք, անցած է Եգիպտոս, ուր աշխատած է իբրեւ գրաշար «Արեւ» օրաթերթին եւ «Ոսկետառ» տպարանին մէջ։

1930ին Ստեփանեանի կեանքը շրջադարձ մը ապրած է՝ Խորհրդային Հայաստան ներգաղթով, ուր իր կորսուած ծնողները գտած է։ Շարունակած է աշխատիլ իբրեւ գրաշար, այս անգամ՝ Պետհրատի առաջին տպարանին մէջ։ 1938ին շրջանաւարտ եղած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ճիւղէն։ Միջոցին, հայոց լեզու եւ գրականութիւն դասաւանդած է «Ալեքսանդր Թամանեան» թեքնիք ուսումնարանին մէջ (1937-1939) եւ գրաբար՝ բանասիրական ճիւղին մէջ (1939-1940)։ Եղած է Հրաչեայ Աճառեանի աշակերտը, որուն մասին գրած է շահեկան յուշագրութիւն մը (1976)։

Հրատարակչական մարզին մէջ, աշխատած է «Սովետական Հայաստան» օրաթերթին, «Սովետական Հայաստան» ամսագրին եւ Գիտութիւններու Ակադեմիայի «Տեղեկագիր հասարակական գիտութիւնների» ամսագրին մէջ։ 1943ին անդամակցած է Հայաստանի Գրողներու Միութեան եւ երկու տարի ետք, հրատարակած է Մեծ Եղեռնի նուիրուած առաջին վէպը խորհրդահայ գրականութեան մէջ՝ «Մղձաւանջային օրեր», ինքնակենսագրական բնոյթով, որ վերահրատարակուած է երեք անգամ 1989էն սկսեալ։

Գառնիկ Ստեփանեան աշխատած է Ակադեմիայի գրականութեան հիմնարկին մէջ, Գրականութեան եւ Արուեստի թանգարանի տնօրէնը եղած է (1954-1963), եւ ապա՝ Ակադեմիայի արուեստի հիմնարկի գիտաշխատող 1963էն մինչեւ իր մահը։ Ան մասնագիտացած է արեւմտահայ գրականութեան եւ թատրոնի բնագաւառին մէջ։ Մենագրութիւններ գրած է արեւմտահայ թատրոնի զանազան նշանաւոր դերասաններու մասին (Պետրոս Ադամեան, Արուսեակ Փափազեան, Մկրտիչ Ջանան եւ Սիրանոյշ), հրատարակած է Ադամեանի նամակներու հատոր մը եւ հեղինակած է յուշագրութիւն մը ուրիշ մեծ դերասանի մը մասին՝ Վահրամ Փափազեան։ Անոր ամենէն կարեւոր նպաստը այս բնագաւառին եղած է եռահատոր «Ուրուագիծ արեւմտահայ թատրոնի պատմութեան» աշխատութիւնը (1962, 1969, 1975)։ Ան նաեւ գրած է սփիւռքահայ թատրոնին մասին։ «Ակնարկներ սփիւռքահայ թատրոնի պատմութեան» շարքէն երկու հատոր լոյս տեսած են՝ ֆրանսահայ (1982) եւ ամերիկահայ (2008, յետմահու) թատրոնի մասին։

Ստեփանեան ո՛չ միայն հրատարակած է աշխատութիւններ Արփիար Արփիարեանի (1955) եւ Յակոբ Պարոնեանի (1956, 1964) մասին, այլեւ թրքերէնէ հայերէն թարգմանած է Յովսէփ Վարդանեանի «Ագապի» վէպը (1953), որ առաջին թրքական վէպն է (սկզբնապէս լոյս տեսած 1851ին՝ հայատառ թրքերէնով), ինչպէս եւ Պարոնեանէն կարգ մը հայատառ թրքերէն գործեր։

Բանասէրին ուրիշ մէկ կարեւոր նպաստը հայագիտութեան եղած է երեք հատորնոց «Կենսագրական բառարան»ը (1973, 1981, 1990), որ դժբախտաբար անաւարտ մնացած է։

1967 ին Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր աշխատողի տիտղոսը ստացած է, իսկ չորս տարի ետք՝ դոկտորական աւարտաճառը պաշտպանած է։ 1980ին ստացած է Հայաստանի պետական մրցանակը՝ «Հայ նոր գրականութեան պատմութիւն» հինգ հատորնոց հաւաքական աշխատութեան համար։

Ստեփանեան իր մահկանացուն կնքած է 1 Յուլիս 1989ին, Երեւանի մէջ։ Անոր յետմահու աշխատանքներուն շարքին կը պատկանի 600 էջնոց մենագրութիւն մը իր ծննդավայրին պատմութեան մասին՝ «Երզնկա» (2005)։

Վարուժան Խտըշեան (ծնունդ՝ 7 Ապրիլ, 1937)

Վարուժան Խտըշեան սփիւռքահայ թատրոնի ամենէն նորարար բեմադրիչներէն մէկը եղած է՝ անցեալ դարու երկրորդ կէսին։

Ծնած է Ալէյ (Լիբանան), 7 Ապրիլ, 1937ին։ Տասնվեց տարեկանին, առաջին անգամ ելոյթ ունեցած է Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբին մէջ, զոր կը ղեկավարէր սփիւռքահայ թատրոնի ուրիշ յայտնի անուն մը՝ Ժորժ Սարգիսեան։

1960-1965 իր թատերական ուսումը ստացած է Լոնտոնի «Ուեպէր-Տոկլըս» թատերական արուեստի ակադեմիային մէջ։ Վերադառնալով Լոնտոն, միացած է Համազգային «Լեւոն Շանթ» թատերախումբին։ Երկու տարի ետք, հիմնած է «Թատրոն-67» թատերախումբը, որ շատ կարեւոր դեր մը խաղացած է լիբանանահայ համայնքին մէջ մինչեւ քաղաքացիական պատերազմին սկիզբը՝ 1975ին։ Խտըշեան ծանօթ դարձաւ աւանդութեան կաղապարները խախտող հայկական ու միջազգային թատերացանկի գործերու իր բեմադրութիւններով, հայ հանդիսատեսին ներկայացնելով ժամանակակից թատերագիրներու (Արթըր Միլլըր, Փիթըր Վայս, Էտուըրտ Օլպի, Նիլ Սայմըն) գործերը։ Ան այս մօտեցումը պահած է 1989-2000ին, երբ «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի բեմադրիչը եղած է։ Անգլերէնէ հայերէնի թարգմանած է 22 թատերախաղեր։ 

Անոր բեմադրած գործերուն շարքին են՝ Լեւոն Շանթի «Հին աստուածները» եւ «Կայսրը», Յակոբ Օշականի «Երկնքի ճամբով» եւ «Մինչեւ ո՞ւր», Յակոբ Պարոնեանի «Ալաֆրանկա», «Արեւելեան ատամնաբոյժ» եւ «Պաղտասար աղբար»ի, Համաստեղի «Հայաստանի լեռներու սրնգահարը»ի կողքին, համաշխարհային թատերական գործեր, ինչպէս՝ «Վենետիկի վաճառականը» (Ուիլիըմ Շէյքսփիր), «Ո՞վ կը վախնայ Վըրճինիա Վուլֆէն» (Էտուըրտ Օլպի), «Մարա/Սատ» (Փիթըր Վայս), «Սալեմի վհուկները», «Կամուրջէն դիտուած», «Գինը» եւ «Բոլոր զաւակներս» (Արթըր Միլլըր), «Երկրորդ պողոտային բանտարկեալը» եւ «Բոպիկ պարտէզին մէջ» (Նիլ Սայմըն), «Մեծ վարպետ Սոլնէս» (Հենրիկ Իպսէն), «Մեծն Հռոմուլոսը» (Ֆրիտրիխ Տիւրենմաթ), «Վենետիկեան երկուորեակները» (Գարլօ Կոլտոնի) եւ «Վերակացուն» (Հարըլտ Փինթըր)։ 

1979-1987ին Խտըշեան հինգ թատերական ներկայացումներ կատարած է Հայաստանի մէջ (Երեւան եւ Լենինական), եւ ստացած՝ «Պետրոս Ադամեան» մրցանակը 1987ին, դառնալով այս մրցանակը ստացող առաջին սփիւռքահայը՝ խորհրդային ժամանակաշրջանին։

Երկարամեայ թատերական վաստակը բազմաթիւ պատիւներու արժանացուցած է զինք կեանքի վերջին տարիներուն։ 2000ին ստացած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանը՝ Արամ Ա. Վեհափառին կողմէ եւ Համազգայինի շքանշանը՝ Համազգայինի Կեդր. Վարչութեան կողմէ։ 2008ին ստացած է Հայաստանի Մշակոյթի նախարարութեան ոսկեայ մետալը, իսկ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Ա.ի կողմէ՝ «Ս. Սահակ-Ս. Մեսրոպ» շքանշանը։ Միջոցին, 2004ին ստացած էր Լիբանանեան համալսարանի Արուեստի հիմնարկի շքանշանը, ուր թատերական արուեստ դասաւանդած էր 1971-1999ին։

Վարուժան Խտըշեան իր մահկանացուն կնքած է Պէյրութի մէջ, 28 Դեկտեմբեր, 2015ին, 78 տարեկանին։