Friday, May 3, 2019

Գրիգոր Ղափանցեան (մահ՝ 3 Մայիս, 1957)

Անցեալ դարու առաջին կէսին, Գրիգոր Ղափանցեան հայկական լեզուաբանութեան եւ հին պատմութեան ամենէն ազդեցիկ անուններէն մէկը հանդիսացաւ։

Ղափանցեան ծնած է Աշտարակ, 17 Փետրուար, 1887ին։ Իր տարրական կրթութիւնը ստանալէ ետք ծննդավայրին մէջ, 1899ին մեկնած է Ս. Փեթերպուրկ, ուր ընդունուած է ռուսական գիմնազիա։ Շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, տեղւոյն համալսարանի արեւելեան լեզուներու ճիւղի հայ-վրացական բանասիրութեան բաժինը մտած է, ուր իր ուսուցիչներուն շարքին էր վրացի յայտնի լեզուաբան ու հայագէտ Նիկողայոս Մառը։

1913ին համալսարանաւարտ ըլլալով, Ղափանցեան վերադարձած է Հայաստան։ Հայագիտական նիւթեր դասաւանդած է Ս. Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանին մէջ, իսկ 1914ին մասնակցած է Մառի կատարած պեղումներուն Անիի մէջ։ Նոյն տարին, հրատարակած է առաջին գիրքը՝ «Լեզուաբանական դիսցիպլինաներ եւ լեզու»։ Երբ ճեմարանը փակուած է 1917ին, հաստատուած է Երեւան։ 1918ին մասնակցած է Սարդարապատի հերոսամարտին։
 
1921ին Ղափանցեան հրաւիրուած է Երեւանի համալսարան, ուր դասաւանդած է մինչեւ կեանքին վերջը եւ ղեկարած՝ ընդհանուր լեզուաբանութեան ամպիոնը (մինչեւ 1954)։ Դասաւանդած է գրաբար, հայոց լեզուի պատմա-համեմատական քերականութիւն, ուրարտերէն եւ ընդհանուր լեզուաբանութիւն, միաժամանակ մասնագէտներ պատրաստելով այդ ճիւղերուն մէջ։

1932ին ստացած է փրոֆեսորի տիտղոսը, իսկ 1942ին արժանացած՝ բանասիրական գիտութիւններու դոկտորի տիտղոսին, առանց աւարտաճառ պաշտպանելու։ Նոյն տարին, Խորհրդային Հայաստանի գիտական վաստակաւոր գործիչի տիտղոսը ստացած է։ 1943ին Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի հիմնադիր անդամ դարձած է, ընտրուելով հասարակագիտական բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար։ Հր. Աճառեանի անուան Ակադեմիայի լեզուի հիմնարկի տնօրէն եղած է 1950-1955ին։

Ժամանակին, Ղափանցեան հայ իրականութեան հազուագիւտ մասնագէտներէն էր Փոքր Ասիոյ մեռած լեզուներու՝ հիթիթերէն, ուրարտերէն եւ խուռերէնին, ու այսպէս, անոր ուսումնասիրութիւնները կարեւոր տարր մը կ՚աւելցնէին հայոց հին լեզուի ու պատմութեան հետազօտութեան։ 1930 թուականներէն սկսած է իր ամենէն բեղուն շրջանը, երբ հրատարակած է զանազան գիրքեր ռուսերէն եւ հայերէն. “Chetto-Armeniaca” (1931, ռուսերէն), «Լեզուական ընդհանուր տարրեր ուրարտական եւ խեթական լեզուների միջեւ» (1936), «Խեթական աստուածները հայերի մօտ» (1940), «Հին Հայաստանի տեղանունների պատմալեզուաբանական նշանակութիւնը», (1940), «Արա Գեղեցկի պաշտամունքը» (1945), եւ այլն։

Ղափանցեանի լեզուաբանական հմտութիւնը, համադրուելով անոր պատմական ու հնագիտական գիտելիքներուն հետ, գիտական կարեւոր յայտնագործումներու դուռ բացին։ Ան իր եզրակացութիւններէն շատերը ամփոփեց կարգ մը ծանրակշիռ մենագրութիւններու մէջ՝ «Ուրարտուի պատմութիւնը» (1940), «Հայասա՝ հայերի բնօրրանը» (1948, ռուսերէն) եւ «Հայոց լեզուի պատմութիւն (հնագոյն շրջան)» (1961)։ Ան իր ուսումնասիրութիւններուն մէջ ներկայացուց երկու շերտերու գոյութիւնը հայերէնի մէջ՝ հնդեւրոպական եւ տեղական (փոքրասիական եւ կովկասեան լեզուներ)։ Ղափանցեան նաեւ զբաղած է ընդհանուր լեզուաբանութեան խնդիրներով, ու հրատարակած է «Ընդհանուր լեզուաբանութիւն» (1937, 1939) հատորը։

Ակադ. Գրիգոր Ղափանցեան մահացած է Երեւանի մէջ, 3 Մայիս 1957ին։ Աշտարակի մէջ անոր անունով դպրոց մը կոչուած է, ուր կայ նաեւ անոր գիտական վաստակին նուիրուած թանգարան մը։ Ղափանցեանի պրոնզեայ կիսանդրին զետեղուած է Երեւանի պետական համալսարանի գլխաւոր շէնքի նախասրահին մէջ, խորհրդանշելով անոր կարեւորութիւնը իբրեւ գիտնական եւ մանկավարժ՝ համալսարանական ուսման զարգացման մէջ։  

Death of Grigor Ghapantsian (May 3, 1957)

Grigor Ghapantsian was one of the most influential names in Armenian linguistics and ancient history in the first half of the twentieth century.

Born on February 17, 1887, in Ashtarak, he received his elementary education in his hometown. Afterwards, he went to St. Petersburg, where he was admitted to the Russian gymnasium (high school). After graduation, he entered the section of Armeno-Georgian philology in the Faculty of Oriental Languages of the local university. There, he was a student of the famous Georgian linguist and Armenologist Nikolai Marr.

Ghapantsian graduated in 1913 and returned to Armenia. He became a teacher of Armenian Studies at the Gevorgian Seminary in Holy Echmiadzin, and in 1914 he participated in the archaeological excavations of Ani, led by Marr. In the same year he published his first book, Linguistic Disciplines and Language (in Armenian). When the Seminary was closed in 1917, he settled in Yerevan. In 1918 he participated in the battle of Sardarabad.

In 1921 Ghapantsian was invited to teach at the University of Yerevan, where he worked until the end of his life and directed the chair of General Linguistics until 1954. He taught Classical Armenian, compared grammar of the Armenian language, Urartian, general linguistics, and prepared specialists in those different fields.

In 1932 he was given the grade of professor and in 1942 he earned the doctorate of philological sciences without defending a thesis. In the same year he was designated Emeritus Scientific Worker of Soviet Armenia. He became a founding member of the Armenian Academy of Sciences in 1943 and was elected academician secretary of the section of Social Sciences. He directed the Institute of Linguistics “Hrachia Ajarian” from 1950-1955.

At the time, Ghapantsian was one of the few experts in dead languages of Asia Minor, like Hittite, Urartian, and Hurrian, bringing an important element to the study of Armenian ancient history and language. His most productive period started in the 1930s, when he published several books in Russian and Armenian: Chetto-Armeniaca (1931, in Russian); “Common Elements of the Urartian and Hittite Languages (1936), The Hittitle Gods among the Armenians  (1940), The Historico-Linguistic Meaning of Ancient Armenian Placenames (1940), The Adoration of Ara the Beautiful (1945), et cetera.

Ghapantsian’s linguistic interests, combined with his erudition as a historian and archaeologist, brought him to the forefront of important discoveries in his field. He condensed many of his conclusions in several influential monographs, such as The History of Urartu (1940), Hayasa, Cradle of the Armenians (1948, in Russian), and History of the Armenian Language: Ancient Period (1961). In his studies, he portrayed the existence of two different layers in the Armenian language, one Indo-European and the other local (languages of Asia Minor and the Caucasus). He also dealt with issues of general linguistics, publishing the book General Linguistics (1937, 1939).
Ghapantsian passed away on May 3, 1957, in Yerevan. There is a school named after him in Ashtarak, with a museum dedicated to his scientific career. His bronze bust is placed in the entrance of the central building of Yerevan State University, symbolizing his importance as scholar and teacher in the development of academic studies.

Friday, April 26, 2019

Lէօ (ծնունդ՝ 26 Ապրիլ, 1860)

Անցեալ դարու սկիզբին, Լէօ դարձաւ հայոց պատմական ու մտաւորական անցեալի ուսումնասիրութեան հիմնական անուններէն մէկը։ Առաքել Բաբախանեան ծնած էր 26 Ապրիլ 1860ին՝ Արցախի Քարինտակ գիւղին մէջ, այժմու Ստեփանակերտի մօտակայքը։ 1878ին վկայուած է Շուշիի թեմական դպրոցէն։ Իր ընտանիքին համեստ պայմանները աւելին չէին թոյլատրեր, իսկ այնուհետեւ Լէօ գրչանունով ծանօթ այս մտաւորականը ինքնուսուցման բացառիկ ճիգով պիտի դառնար մեր գրականութեան ու պատմութեան լաւագոյն գիտակներէն մէկը։

Շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, ան աշխատած է Շուշիի եւ Պաքուի մէջ իբրեւ նոտարական գրագիր, հեռագրավար եւ «Արօր» տպարանի կառավարիչ։ Տակաւին ուսանող, 1877ին սկսած էր աշխատակցիլ Թիֆլիսի «Մշակ» օրաթերթին։ Անոր հայեացքները ձեւաւորուած են Րաֆֆիի եւ թերթի հիմնադիր խմբագիր Գրիգոր Արծրունիի գաղափարներու ազդեցութեան տակ։ Տարիներու ընթացքին, Լէօ պիտի աշխատակցէր բազմաթիւ հրատարակութիւններու՝ Կովկասէն մինչեւ Եւրոպա։ Սկզբնապէս, գրած է հրապարագրական յօդուածներ եւ գեղարուեստական արձակ (պատմուածք ու վէպ)։ Ամենէն կարեւոր գրական գործը «Մելիքի աղջիկը» (1898) վէպը եղած է։ Ան նոյնիսկ գրած է «Վարդանանք» պատմական թատերախաղը (1916)։

1895ին Լէօ փոխադրուած է Թիֆլիս, դառնալով «Մշակ»ի քարտուղար եւ մնայուն աշխատակից՝ մինչեւ 1906։ 1906-1907ին Ս. Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը դասաւանդելէ ետք, վերադարձած է Թիֆլիս, ուր ամբողջութեամբ նուիրուած է գրական աշխատանքի։ Արդէն ան մտած էր գիտական հետազօտութեան բնագաւառին մէջ, արտադրելով հարիւրաւոր յօդուածներ եւ տասնեակ գիրքեր։ Գրական քննադատութեամբ զբաղած է, իր քննական (երբեմն՝ վիճելի) մտքերը յայտնելով բազմաթիւ ժամանակակից գրողներու մասին, որոնք մասամբ խտացած են «Ռուսահայոց գրականութիւնը սկիզբէն մինչեւ մեր օրերը» (1904) մենագրութեան մէջ։

Միւս կողմէ, Լէօ յատկանշուած է պատմական բազմաթիւ հարցերու նորովի մեկնաբանութիւններով իր շարք մը հատորներուն մէջ. «Հայկական տպագրութիւն» (2 հատոր, 1901–1902), «Յովսէփ կաթողիկոս Արղութեան» (1902), «Գրիգոր Արծրունի» (3 հատոր, 1902–1905), «Սուրբ Մեսրոպ» (1904), «Հայոց հարցը» (1906), «Հայ գրքի տօնը» (1912), «Վանի թագաւորութիւնը» (1915), «Հայոց հարցի վաւերագրերը» (1915), «Անի» (յետմահու՝ 1946)։ Անոր ամենէն ծաւալուն գործը, որ մնացած է անաւարտ, եռահատոր «Հայոց պատմութիւն»ն է, որոնցմէ միայն առաջին հատորը լոյս տեսած է ողջութեան (1917), իսկ միւս երկու հատորները՝ յետմահու (1946-1947)։ Շուրջ 2,000 էջնոց այս գործը հայոց պատմութիւնը ներկայացուցած է՝ նախապատմութենէն մինչեւ 18-րդ դար (բացի 12-րդ-15-րդ դարերէն)։ Լէոյի հայեացքները թարմ էին ու երբեմն՝ վէճի առարկայ, բայց անվիճելի էր անոր հանրագիտարանային գործածութիւնը հայ եւ օտար սկզբնաղբիւրներու, հնագիտական, վիմագրական, լեզուաբանական ու բանասիրական նիւթերու, ուղեգրութիւններու եւ յուշագրութիւններու, երկրորդական աղբիւրներու, եւ այլն։

1924ին, Խորհրդային Հայաստանի կառավարութեան հրաւէրով, Լէօ Երեւան հաստատուած է՝ իբրեւ Երեւանի պետական համալսարանի դասախօս։ Անոր դասախօսութիւնները հայոց պատմութեան առաջին համալսարանական դասագիրքը դարձած են՝ Յակոբ Մանանդեանի դասախօսութիւններուն հետ։ Ան ստացած է փրոֆեսորի տիտղոսը 1925ին, երբ նաեւ ընտրուած է Գիտութեան եւ Արուեստի ինստիտուտի (1930ին՝ Գիտութիւններու ինստիտուտ) իսկական անդամ։

Իր նախախորհրդային գործերուն մէջ, Լէօ գերադասած էր անհատի դերը եւ հոգեկան ու աշխարհագրական ազդակներու դերակատարութիւնը շեշտած էր։ 1920ական թուականներուն, ան փորձած է ինքզինք տեղադրել նոր տիրող գաղափարախօսութեան ծիրին մէջ եւ հիմնովին փոխած է իր դիրքորոշումներէն շատեր։ Ըստ երեւոյթին, ցեղասպանութեան փաստը դեր ունեցած է այդ դիրքափոխումին մէջ։ «Անցեալից» աշխատասիրութեան մէջ (1925) ներկայացուած հայ ազատագրական շարժման պատկերը բոլորովին անյարիր էր սկզբնական շրջանի դրական գնահատանքներուն։ Անմիջական անցեալի ժխտական արժեւորումը կրկնուած է «Թրքահայ յեղափոխութեան գաղափարաբանութիւնը» (յետմահու, 1934) երկհատոր աշխատութեան մէջ։ «Խոջայական կապիտալ» (1934) հատորին մէջ, Լէօ նոր ջուղայեցի առետուրի դրամագլուխը նկատած է մեր արդի պատմութեան մղիչ ուժը։

Վաստակաւոր պատմաբանը իր մահկանացուն կնքած է Երեւանի մէջ, 14 Նոյեմբեր, 1932ին։ Թաղուած է Պանթէոնին մէջ։ Իր անունով Երեւանի մէջ կան փողոց մը եւ դպրոց մը։ Լէոյի կիսանդրին զետեղուած է Երեւանի պետական համալսարանի գլխաւոր մասնաշէնքին մէջ։

Birth of Leo (April 26, 1860)

Leo was the pseudonym of an Armenian intellectual who produced an amazing output of historical and literary scholarship at the turn of the twentieth century.

Arakel Babakhanian was born on April 26, 1860, in the village of Karintak, near the town of Khankend (nowadays Stepanakert, the capital of Artsakh). In 1878 he graduated from the diocesan school of Shushi. This was the extent of his formal studies, which he would complement with self-teaching. After graduation, he worked in Shushi and Baku as a scribe for notary work, telegrapher, and manager of the “Aror” printing house. 

He was still a student when he started collaborating with the influential daily Mshak of Tiflis in 1877. His views were shaped by the ideological tenets maintained by Raffi, the novelist, and Grigor Artzruni, the founding editor of Mshak. Over the years, he would contribute to a number of publications from the Caucasus to Europe. Initially, he wrote commentary and prose (short story and novel). His most notable literary work was The Daughter of the Melik (1898). He even wrote a historical play, Vartanank, published in 1916.

In 1895 he moved to Tiflis, becoming secretary and contributing editor of Mshak until 1906 . Afterwards, he gradually shifted to scholarship and produced hundreds of articles and dozens of books. First he entered the field of literary criticism, with essays about many contemporary writers, and condensed his views in his monograph The Literary of Russian Armenians from the Beginnings to Our Days (1904). On the other hand, he offered fresh interpretations of many historical issues. He produced a spat of book of history: Armenian Printing (2 vols., 1901-1902), Catholicos Hovsep Arghoutian (1902), Grigor Artzruni (3 vols., 1902-1905), Saint Mesrop (1904), The Armenian Question (1906). After a year of teaching at the Gevorgian Seminary of Holy Etchmiatzin (1906-1907), Leo returned to Tiflis and dedicated himself to scholarship. He produced new books: The Feast of the Armenian Book (1912), The Kingdom of Van (1915), The Documents of the Armenian Question (1915), and the posthumously published Ani (1946). His most ambitious work, which remained unfinished, was the three-volume History of the Armenians, of which he only saw the first volume published in 1916 (the other two volumes were posthumously published in 1946 and 1947). This work of almost 2,000 pages introduced Armenian history from prehistory until the end of the eighteenth century (excluding the 12 th -15 th centuries). While his views were both fresh and sometimes not exempt of controversy, Leo’s works were characterized by an encyclopedic use of Armenian and foreign sources, archaeological, epigraphic, linguistic, and philological materials, travelogues and memoirs, secondary sources, et cetera.

In 1924 Leo moved to Yerevan by invitation of the government of Soviet Armenia and became a lecturer of Armenian history at Yerevan State University until his death. His classes became the first university textbooks of Armenian history, toge
ther with those of professional historian Hakob Manandian. He was given the title of professor in 1925 and became a full member of the Institute of Science and Art of Soviet Armenia (renamed Institute of Sciences in 1930).

While in his pre-Soviet writings Leo gave primacy to the role of the individual and spiritual and geographical factors, in the 1920s he tried to accommodate himself to the new ruling ideology and reversed many of his positions. The genocide appeared to have crushed his views. His work From the Past (1925) offered a picture of the Armenian liberation movement that was completely at odds with his positive approach of his formative years. He repeated his negative evaluation in the two-volume The Ideology of the Turkish Armenian Revolution (1934). In his work The Khoja Capital (1934) he regarded the commercial capital as the moving force of Armenian modern history. 
Leo passed away in Yerevan on November 14, 1932, and was buried in the Yerevan Pantheon. A street and a school in the Armenian capital have been named after him. Leo’s bust has been placed at the central building of Yerevan State University.

Wednesday, April 24, 2019

Պիքֆայայի նահատակաց յուշարձանին բացումը (24 Ապրիլ, 1970)

1965էն առաջ, Մեծ Եղեռնին նուիրուած միայն երեք յուշարձան կար. Անթիլիասի նահատակաց մատուռը (1938), Պէյրութի Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքարանի մենաքարը (1939) եւ Պուէնոս Այրէսի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր Տաճարի շրջափակի յուշարձանը (1961)։ 1965էն սկսեալ, Հայաստանի ու Սփիւռքի մէջ յուշարձաններու շինութեան իսկական պայթիւն մը տեղի պիտի ունենար։

Պիքֆայայի յուշարձանի բացում։ Այս լուսանկարը, որ լոյս տեսաւ «Ազդակ» օրաթերթի յատուկ թիւին կողքին վրայ (9 Մայիս, 1970), կը պատկանի «Ասոշիէյթըտ Փրէս»ի հանգուցեալ լուսանկարիչ (եւ այնուհետեւ Նիւ Եորքի հայ համայնքի անդամներէն) Հէրրի Գունտագճեանին։
Յիսնամեակի ոգեկոչումը Լիբանանի մէջ յատուկ հնչեղութիւն ունեցաւ։ Թէեւ կառավարութիւնը տեղի տալով թրքական ճնշումներու՝ չէր արտօնած քայլարշաւի մը կատարումը, 85-90.000 հայերու համախմբումը Պուրճ Համուտի մարզաւանին մէջ փաստ դարձած է, որ այնուհետեւ սգատօնի աւանդական ձեւը պատմութիւն պիտի դառնար՝ իր տեղը զիջելով պահանջատիրութեան։

Որպէս յիսնամեակի աւարտ, Ապրիլ 1966ին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս Խորէն Ա. կը յայտարարէր, թէ Պիքֆայայի դպրեվանքին մէջ յիսնամեակին նուիրուած յուշարձան մը պիտի կառուցուէր։ Ս. Աստուածածնի մատրան մօտ գտնուող ժայռի մը վրայ կառուցուելիք յուշարձանը յայտնի քանդակագործ Զաւէն Խտըշեանի (1932-2018) գործը պիտի ըլլար։

Հիմնարկէքի արարողութիւնը տեղի ունեցաւ 23 Ապրիլ, 1967ին, ձեռամբ երեք հայ հոգեւոր պետերուն՝ Խորէն Ա. Կաթողիկոս, Իգնատիոս Պետրոս ԺԶ. Պաթանեան Պատրիարք եւ Վեր. Յովհաննէս Ահարոնեան։ Դպրեվանքի տեսուչ Գարեգին եպս. Սարգիսեան (ապագայ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ ապագայ Գարեգին Բ. եւ Ամենայն Հայոց Գարեգին Ա. Կաթողիկոս) յուշարձանի յանձնախումբին անունով ուղերձ մը կարդաց, ուր ի մասնաւորի յայտնեց.
«Ձեր մարմնոյ աչքերը միայն խարիսխը կը տեսնեն, ամրակուռ ժայռ-պատուանդանը: Բայց կ՚ուզեմ, որ ձեր հոգւոյ աչքերը նոյնքան իրաւութեամբ եւ առաւել եւս հրճուանքով տեսնեն աւելի քան տասներկու մեթր բարձրութեամբ դէպի երկինք կոթողացող պրոնզեայ այն թռիչք-արձանը, որ մարդկային մարմնի մը վերականգնումի պատկերին մէջէն կը խորհրդանշէ ամբողջ ժողովուրդի մը յաղթ վերականգնումը աւազներու եւ աւերակներու, ցնցոտիներու եւ վէրքերու, տանջանքներու եւ խոշտանգումներու մահասարսուռ աշխարհէն դէպի առողջ վերակենդանութեան, տենդոտ ստեղծագործութեան, անյագ շինարարութեան աշխարհը »։

Պրոնզէ յուշարձանը՝ երկինք ուղղուած ձեռքերով ոտքի կեցող կնոջ մը վերացական պատկերը, շինուեցաւ ժողովրդային հանգականութեան շնորհիւ։ Արձանը կանգնած է հինգ մեթր բարձրութեամբ ժայռին վրայ։ Բացումը նախատեսուած էր 24 Ապրիլ, 1969ին, բայց լիբանանեան հերթական քաղաքական տագնապը կանխած է Մեծ Եղեռնի հրապարակային ոգեկոչումը այդ տարի։

Բացումը յետաձգուած է 24 Ապրիլ 1970ին, երբ պիտի դառնար ցեղասպանութեան 55ամեակի գլխաւոր ձեռնարկներէն մէկը։ Հսկայ բազմութիւնը, որ ըստ կարգ մը գնահատումներու՝ աւելի քան 20.000 հոգի կը հաշուէր, Անթիլիասի մայրավանքի Ս. Պատարագէն ետք փութացած էր Պիքֆայա։ Երթեւեկութեան հոսքը այնքան ծանրացած էր, որ բարձունքի ճանապարհին վրայ շատեր իրենց ինքնաշարժները ձգած ու ոտքով հասած էին վանք։ Ժողովուրդը լեցուցած էր յուշարձանը շրջապատող տարածքը։ Հոգեհանգստեան սրտայոյզ արարողութենէ մը ետք, առաջին բանախօսը եղած է Պօղոս Տուզճեան՝ յուշարձանի յանձնախումբի անունով, որուն հետեւած են Վեր. Ահարոնեան, Մեսրոպ եպս. Թէրզեան (Պաթանեան պատրիարքի անունով) եւ Խորէն Ա. Կաթողիկոս։ Բացումը հովանաւորած է Լիբանանի նախագահ Շառլ Հելուի անունով՝ Զբօսաշրջութեան նախարար Խաչիկ Պապիկեան, որ նաեւ գլխաւոր բանախօսը եղած է։

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի օրերուն, յուշարձանը ենթարկուած է ռմբահարումի՝ փաղանգաւորներու կողմէ, իսկ անոր ստորին մասը ծանրօրէն տուժած է։ Սակայն, յուշարձանը դիմացած է անարգ ոճիրին ու յետագային՝ վերանորոգուած։

Ցեղասպանութեան 100ամեակի առիթով, յուշարձանը կրկին վերանորոգուած է, իսկ նահատակաց նուիրուած խորան մը շինուած՝ մօտակայքը։ Դէպի յուշարձան տանող ժայռերն ու պատերը զարդարուած են հայոց պատմութեան, Հայ Եկեղեցւոյ ու Մեծ Եղեռնի նուիրուած խորհրդանշաններով, եւ Հայոց Ցեղասպանութեան քարտէս մը աւելցուած է՝ յուշարձանին մօտերը։

Opening of the Genocide Memorial in Bikfaya (April 24, 1970)

Before 1965, there were only three memorials dedicated to the genocide of 1915 worldwide: the Martyrs’ Chapel in the monastery of Antelias (1938), the stele at the Armenian Catholic Patriarchate in Beirut (1939), and the memorial at the courtyard of the San Gregory the Illuminator Cathedral in Buenos Aires (1961). Starting in 1965, there would be a true explosion in the construction of memorials, both in Armenia and in the Diaspora.

Inauguration of the Bikfaya memorial. This picture appeared on the cover of the special issue of the daily Aztag (May 9, 1970) and was taken by AP late photographer (and later New Yorker) Harry Koundakjian.
The commemoration of 1965 in Lebanon acquired a particular resonance. Even though the government yielded to Turkish pressure and did not authorize a projected march, the gathering of 85,000-90,000 Armenians in the sports complex of Bourj Hammoud became proof that from here on the commemorations would take a different direction.
 
As the end of the fiftieth anniversary, in April 1966, the Catholicos of the Holy See of Cilicia, Khoren I announced that a monument would be built at the St. Mary’s Monastery in Bikfaya, which belongs to the Catholicosate. The “Monument to the Fiftieth Anniversary” would be located on a rock near the chapel of St. Mary and the Seminary. It was commissioned to sculptor Zaven Khedeshian (1932-2018), already a noted name in Lebanese art.

The groundbreaking ceremony was held on April 23, 1967, by the three Armenian spiritual leaders, Catholicos Khoren I, Patriarch Ignatius Peter XVI Batanian of the Armenian Catholic Church, and Rev. Hovhannes Aharonian. Bishop Karekin Sarkissian (future Catholicos Karekin II of Cilicia and I of All Armenians), the dean of the seminary, read a message on behalf of the memorial committee. He said:
“I want that the eyes of soul see with equal truth and joy the bronze statue of more than twelve meters of height elevating to the sky, which, through the image of the restoration of a human body, symbolizes the triumphant restoration of an entire people, from the terrorizing world of sand and ruins, rags and wounds, suffering and torture towards the world of healthy revival, febrile creation, and insatiable construction.”
A popular fundraiser was held to finance the construction of the memorial, a bronze abstract figure of a woman standing with hands toward the sky. The figure is mounted on a clef-like rock of five meters high, beyond which is located the public space for public assembly. The inauguration was anticipated for April 24, 1969, but recurrent political crisis in Lebanon prevented the public commemoration of the genocide that year.

The inauguration was postponed for April 24, 1970, when it became one of the main features of the 55 th anniversary of the genocide. The huge multitude, which by some estimates surpassed the number of 20,000, went from the ceremony held at the monastery of Antelias to Bikfaya for the inauguration. At one point, the traffic flow forced the mass to leave their cars on the road ascending to the Armenian monastery and reach the place by foot. People flooded the courtyard of the monastery around the memorial. After a stirring “hokehankisd” ceremony, the first speaker was Boghos Douzjian, representing the Memorial Committee, followed by Rev. Aharonian, Bishop Mesrob Terzian (in representation of Patriarch Batanian), and Catholicos Khoren. The keynote speaker was Khachig Babikian, Minister of Tourism, on behalf of the President of Lebanon, Charles Helou, who sponsored the inauguration.

During the Lebanese Civil War of 1975-1990, the memorial underwent a sabotage bombing by the Phalange, a Christian militant party, and the lower portion of the monument was heavily damaged. The monument was heavily damaged but it did not fall. It was later repaired.

On the centennial of the genocide, the memorial was renovated and an altar dedicated to the martyrs was built nearby. The rocks and walls leading to the memorial were ornamented with symbols related to Armenian history, the Armenian Church, and the genocide, and a map of the Armenian Genocide was added near the monument. 

Saturday, April 13, 2019

Լենինի արձանին տապալումը (13 Ապրիլ, 1991)

Խորհրդային ժամանակներուն, Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակը Լենինի հրապարակ կը կոչուէր, ու Խորհրդային Միութեան հիմնադիր՝ Վլատիմիր Լենինի հսկայական արձան մը հրապարակի տիրական առանձնայատկութիւնն էր աւելի քան կէս դար։

Արդի Երեւանի իր նախագիծերուն մէջ, ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանեան ապագայի արձանին տեղը որոշած էր հրապարակին ու քաղաքի ծառուղիին (ներկայ Վ. Սարգսեանի փողոց) խաչմերուկին վրայ։ 1920ական թուականներու վերջերուն, երկու մեթր բարձրութեան կոթող մը զետեղուած էր հոն՝ արձանի ապագայ տեղադրութիւնը նշող արձանագրութեամբ։
 
Լենինի արձանին բաց մրցոյթ մը տեղի ունեցած էր 1938ին։ Յաղթականներ հանդիսացած էին Խ. Միութեան ժողովրդական նկարիչ՝ Սերգէյ Մերկուրով (1881-1952) եւ երկու երիտասարդ ճարտարապետներ, որոնք Թիֆլիս կ՚ապրէին՝ Լեւոն Վարդանով (Վարդանեան) ու Նաթալիա Փարեմուզովա ամոլը։

Ըստ նախագծի, կոթողը 18 մեթր բարձրութիւն պիտի ունենար, ներառեալ՝ պատուանդանը։ Մերկուրով մերժած է արձանը ձուլածոյ պրոնզով պատրաստել, անոր բարձրութեան (7 մերթ) պատճառով, եւ առաջարկած՝ կռածոյ պղինձ գործածել։ Վարդանով-Փարեմուզովա զոյգը նախագծած է կրանիթեայ պատուանդանը՝ հայկական աւանդական զարդարուեստի հիմամբ, ներշնչուելով Գօշ գտնուած խաչքարէ մը։

Արձանին տեղադրումը տեղի ունեցած է 24 Նոյեմբեր, 1940ին, Հայաստանի խորհրդայնացման 20ամեակին առիթով։ Այս մէկը նկատուած էր իբր Լենինի լաւագոյն արձաններէն մէկը՝ ամբողջ Խորհրդային Միութեան մէջ։ Հրապարակի նախագիծը 1970ին շահած է Խորհրդային Հայաստանի պետական մրցանակը, իսկ Լ. Վարդանեան (յետմահու) եւ Ն. Փարեմուզովա նոյնպէս ստացած էին այդ մրցանակը՝ պատուանդանին համար։
Տարին երկու անգամ, Մայիս 1ին (աշխատաւորներու օր) եւ Նոյեմբեր 7ին (Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան տարեդարձ), խորհրդահայ ղեկավարութիւնը կը կանգնէր երեք ամպիոններուն վրայ, որոնք շինուած էին պատուանդանին վրայ՝ աշխատաւորներու շքերթը ողջունելու համար։ Տասը տարին անգամ մը, անոնց կը միանային միւս տասնըչորս խորհրդային հանրապետութիւններուն առաջին քարտուղարները, որոնք Երեւան կը հասնէին մասնակցելու Խորհրդային Հայաստանի 40ամեակին (1961), 50ամեակին (1970) եւ 60ամեակին (1980)։ Զանոնք նախորդած էին երկրի գերագոյն ղեկավարները՝ 1961ին Նիկիտա Խրուշչեւ եւ 1970ին Լէոնիտ Պրեժնեւ։ Նմանօրինակ վերջին շքերթը տեղի ունեցած է 1988ի Նոյեմբերին։

Անկախութեան հռչակագրէն ետք (23 Օգոստոս, 1990), ուր Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւնը կու գար փոխարինուելու Հայաստանի Հանրապետութեամբ, ընդամէնը ժամանակի հարց էր, որպէսզի Լենինի արձանը պատմութեան յանձնուէր։ Երեւանի քաղաքային խորհուրդը, 28 Մարտ, 1991ի նիստին, որոշած է արձանը կազմաքանդել՝ երկու դէմ եւ չորս ձեռնպահ քուէներով։ Գործողութիւնը տեղի ունեցած է՝ 13 Ապրիլին։

Անհրաժեշտ գործիքներով, արձանին գլուխը անջատուած է մարմինէն, մինչ բազմութիւն մը խանդավառօրէն կը հետեւէր համայնավար վարչակարգի խորհրդանիշերէն մէկուն տապալումին։ Արձանին երկու մասերը տարիներով մնացած են Հայաստանի ազգային պատկերասրահի բակին մէջ, իսկ աւելի ուշ՝ գլուխը պահուած է պատկերասրահի պահեստին մէջ։ 

Դատարկ պատուանդանը իր տեղը մնացած է մինչեւ Յուլիս 1996, երբ հանրապետութեան կառավարութիւնը Երեւանի իշխանութիւններուն թոյլատրած է անոր կազմաքանդումը։ Պատուանդանին մնացորդները կը պահուին քաղաքապետարանի պահեստին մէջ՝ Չարբախի շրջանը։