Saturday, March 9, 2019

Ժանսէմ (ծնունդ՝ 9 Մարտ, 1920)

Ֆրանսահայ ծանօթ նկարիչ Ժանսէմ, բուն անունով՝ Յովհաննէս Սէմէրճեան, ծնած է 9 Մարտ, 1920ին, Պրուսայի շրջանի Սէօլէօզ գիւղը, որ եղած էր հռչակաւոր գրագէտ Յակոբ Օշականի ծննդավայրը։

1922ին փախուստ տալով քեմալական շարժումէն, Սէմէրճեան ընտանիքը հաստատուած է Սելանիկ (Յունաստան), ուր Յովհաննէս անցուցած է իր մանկութիւնը։ Հօրը մահէն ետք, 1931ին Ֆրանսա փոխադրուած է մօր հետ, հաստատուելով փարիզեան Իսի-լը-Մուլինօ արուարձանը։

Արկածի մը հետեւանքով՝ ոտքի ոսկորները կոտրելով, երեք տարի անցուցած է հիւանդանոցի մէջ։ 1934-1936ին երեկոյեան դասընթացքներու հետեւած Մոնփառնասի եւ Մարէի մէջ՝ ֆրանսական մայրաքաղաքը։ Նկարիչ եւ ուսուցիչ Արիէլ (Յարութիւն) Աճէմեան իրեն սորվեցուցած է գծագրել, բայց ապագայ նկարիչը սպանացի համբաւաւոր նկարիչ Փապլօ Փիքասոյի գործերով իր յայտնութիւնը պիտի կատարէր։

Զարդարուեստի դպրոց մտնելով (1936-1938), գեղարուեստի դպրոցին եւ «Սապաթիէ» արուեստանոցին մէջ միամեայ դասընթացքի մը հետեւած է 1937ին։ Ժանսէմ (Ժան Սէմէրճեան) կեղծանունը որդեգրած է 1940ին՝ գործերու իր առաջին ցուցադրութեան առթիւ։ Նաեւ ծանօթ եղած է Ժան Ժանսէմ անունով։ Նկարներու մռայլ գոյները աւելի լուսաւորուած են Յունաստան իր կատարած ճամբորդութենէն ետք 1950ին, ներշնչուելով յունական գիւղական շրջաններու ստուերոտ կերպարներէն։ Քննադատները զինք սահմանած են իբրեւ՝ թշուառ մարդոց նկարիչը։ Անոր երանգապնակին դեղնականաչ գոյները յաճախ զուգորդուած են կարմիր, զուտ կանաչ եւ նարնջագոյնին։
 
1950ական թուականներուն Ժանսէմ բազմաթիւ մրցանակներու արժանացած է Ֆրանսայի եւ Մեքսիքոյի մէջ։ 1953ին, հազիւ 33 տարեկան, արդէն ստացած է Ֆրանսայի արուեստի ու գրականութեան շքանշանը։ Յաջորդ կէս դարուն, բազմաթիւ ցուցահանդէսներ տուած է Փարիզի, Նիւ Եորքի, Շիքակոյի, Լոնտոնի, Թոքիոյի, Հռոմի, Պրիւքսէլի, Լօզանի, Պէյրութի եւ այլ քաղաքներու մէջ, իսկ անոր գործերէն շատեր տեղ գտած են եւրոպական եւ ամերիկեան թանգարաններու եւ մասնաւոր հաւաքածոներու մէջ։ Ճափոնի մէջ երկու թանգարաններ նուիրուած են անոր գործին, որոնք բացուած են 1993ին եւ 1997ին։ Հայաստան այցելած է 1973ին եւ ապա՝ 2001ին, երբ իր 34 գործերու նկարաշարքը՝ «Եղեռն», նուիրած է Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-ինստիտուտին։ Ստացած է «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանը եւ Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայէն պատուոյ տոքթորական՝ 2002ին։ 2003ին ֆրանսական Պատուոյ Լեգէոնի ասպետի աստիճանին արժանցած է։
Ժանսէմ մահացած է 27 Օգոստոս 2013ին, Սէն-Էնիան-սիւր-Շէրի մէջ (կեդրոնական Ֆրանսա)։

Birth of Jansem (March 9, 1920)

Jansem, a recognized French Armenian painter, was born Hovhannes Semerdjian on March 9, 1920, in Sölöz, a village near Brusa, nowadays Bursa, in northwestern Asia Minor (Turkey), which was also the birthplace of the famous writer Hagop Oshagan.

The Semerdjian family fled in 1922 to escape the massacre and deportation of Greeks and Armenians undertaken by the Kemalist movement in Asia Minor. They settled in Salonica (Greece), where Hovhannes spent his early childhood. After the death of his father, he moved to France with his mother in 1931. They settled in the suburban town of Issy-les-Moulineaux, one of the traditional concentrations of Armenians around Paris.

He broke the bones of his foot in an accident and had to spend three years in the hospital. From 1934-1936 he attended a variety of evening classes in Montparnasse and the Marais, in Paris. He met painter and teacher Ariel Ajemian, who taught him to draw, but he found his grand revelation in the works of Picasso.

He was admitted to the École des Arts Decoratifs (1936-1938), and completed a training course at the École des Beaux-Arts and at Atelier Sabatier in 1937. He adopted the pseudonym Jansem (from Jean Semerdjian) in his first exhibition in 1940 at the Salon des Independents. He would also be known as Jean Jansem. His paintings, which had been characterized by somber tonalities, took a new shape after his travel to Greece in 1950, when he discovered light. He eagerly sketched the shadowy figures of the Greek countryside that had surrounded him in his childhood and remained hidden in his subconscious. The yellow-green palette of his paintings was often associated to red, purely green, and orange tonalities. Critics defined him as a miserabliste, an artist of unfortunate people.

In the 1950s Jansem won many awards in France and Mexico, and was decorated with the Order of the Arts and Letters of France in 1953. For the next half a century, he would have exhibitions in Paris, New York, Chicago, London, Tokyo, Rome, Brussels, Lausanne, Beirut, and other cities, and many of his works were acquired by European and American museums and private collections. He had the exceptional privilege of having two museums dedicated to his work in Japan during his lifetime (1993 and 1997). He visited Armenia in 1973 and again in 2001, when he donated his series of 34 paintings, “Genocide,” to the Armenian Genocide Museum-Institute. He was decorated with the Mesrob Mashdots award and received an emeritus doctorate from the National Academy of Sciences of Armenia in 2002. In 2003 he was ordained a Knight of the French Legion of Honor.

Jansem passed away on August 27, 2013, at age 93, in Saint-Aignan-sur-Cher, in central France. 

Sunday, March 3, 2019

Պրեստ-Լիթովսկի դաշնագիրը  (3 Մարտ 1918)

Խորհրդային Ռուսաստանի եւ Կեդրոնական Պետութիւններուն միջեւ ստորագրուած Պրեստ-Լիթովսկի դաշնագիրը կնքած է ռուսական պարտութիւնը եւ մասնակցութեան աւարտը Ա. Աշխարհամարտին մէջ։

Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան յաջորդած էր խորհրդային վարչակարգի հաստատումը Ռուսաստանի մէջ, որ սակայն յուսահատ կացութեան մէջ էր քանի մը ամիս ետք։ Յեղափոխական կառավարութիւնը, իբրեւ առաջին քայլ արտաքին յարաբերութիւններու մէջ, խաղաղութեան մասին հրովարտակ մը հրապարակած է 26 Հոկտեմբեր, 1917ին, Խորհուրդներու երկրորդ համառուսաստանեան համագումարին ընթացքին։ Հրովարտակը, որ հեղինակուած էր նոյնինքն Վլատիմիր Լենինի կողմէ, բոլոր մարտնչող կողմերուն կ՚առաջարկէր բանակցութիւններու սկսիլ՝ «արդար ժողովրդավար աշխարհ» մը ստեղծելու համար։

Հրովարտակին մերժումը Դաշնակիցներուն (Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա, Միացեալ Նահանգներ եւ Իտալիա) կողմէ, Խորհրդային Ռուսաստանը մղած է անջատ խաղաղութիւն կնքելու գործընթացին մէջ մտնելու։ Ռուսաստանի եւ Կեդրոնական Պետութիւններուն (Գերմանիա, Աւստրիա-Հունգարիա, Օսմանեան կայսրութիւն եւ Պուլկարիա) միջեւ բանակցութիւնները սկսած են Պրեստ-Լիթովսկի մէջ, 9 Դեկտեմբերին։ Խորհրդային պատուիրակութիւնը, գլխաւորութեամբ Ատոլֆ Եոֆֆէի, իբրեւ պայմաններ դրած է գրաւուած տարածքներէ զօրքերու հանումը, պատերազմի ընթացքին ստրկացած ազգերու ազատագրումը, ամէն տեսակի ռազմատուգանքներէ հրաժարումը, եւ այլն։

Գերմանական պատուիրակութիւնը հակադարձած է իր սեփական ծրագրով, որ կը ներառնէր Մերձպալթիական շրջանի կցումը Գերմանիոյ եւ Լեհաստանի նոր բաժանում մը։ Գերմանիա, միաժամանակ, կը ցանկար պահել ռուսական գրաւուած տարածքները՝ անոնց տնտեսական միջոցները շահագործելու համար։

Ռուսաստանն ու Գերմանիան անջատ բանակցութիւններ սկսած են 27 Դեկտեմբերին։ Ամիս մը ետք, Կեդրոնական Պետութիւնները համաձայնութիւն մը կնքած են Կեդրոնական Ռատային հետ (Ուքրանիոյ յեղափոխական խորհրդարանը)՝ Ուքրանիայէն ուտելիք ստանալ փոխան զինուորական օգնութեան։ Միեւնոյն գիշերը Գերմանիա վերջնագիր մը յղած է Ռուսաստանին՝ գերմանական պայմանները գործադրելու։ Յաջորդ օրը, Լեւ Թրոցկի, որ խորհրդային պատուիրակութեան ղեկավարութիւնը ստանձնած էր, պատասխանած է, թէ Ռուսաստանը պիտի չստորագրէր համաձայնագիրը, բայց կը դադրեցնէր մարտերը եւ կը պարպէր զօրքերը։ 18 Փետրուարին, Կեդրոնական Պետութիւնները վերսկսած են յարձակողականը ամբողջ արեւելեան ռազմաճակատին վրայ։ Ռուսական զօրքերը, չկարողանալով դիմադրել, եւ ռուսերը համաձայնագրի իրենց հաւանութիւնը տուած են Փետրուար 19ին։ Սակայն, գերմանացիները շարունակած են յարձակումը մինչեւ Փետրուար 22՝ ա՛լ աւելի դաժան պայմաններ ներկայացնելով։

Ի վերջոյ, համայնավար կուսակցութեան Կեդրոնական Կոմիտէն համաձայնութիւնը տուած է խաղաղութեան դաշնագրի մը կնքումին, եւ Պրեստ-Լիթովսկի դաշնագիրը ստորագրուած է 3 Մարտին։ Այս խայտառակ դաշնագրով, Ռուսաստանը կը կորսնցնէր մերձպալթեան տարածքները եւ Պելառուսիոյ մէկ մասը, Ուքրանիան ու Ֆինլանտիան ինքնավար հանրապետութիւններ կը հռչակուէին՝ Կարմիր Բանակի նահանջին առընթեր։ Աւելի կարեւոր էր, սակայն, Կովկասի մէջ Կարսի ու Արտահանի հայկական շրջաններու եւ Պաթումի վրացական շրջանի զիջումը Օսմանեան կայսրութեան։ Պէտք է վերյիշել, որ Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան պայթումէն եւ ռուսական զօրքերու՝ կովկասեան ռազմաճակատէն մեկնումին յաջորդած էր թրքական յարձակողականը, որուն հետեւանքով վերագրաւուած էին Արեւմտեան Հայաստանի այն տարածքները, զորս Ռուսաստանը գրաւած էր 1916ին։ Թուրքիան արդէն Կովկասի վրայ իր յարձակումին ձեռնարկած էր։

Շահեկան է նշել, որ Ռուսաստանը այլեւս որեւէ փաստական ներկայութիւն չունէր Կովկասի մէջ, որ անուանապէս միայն կապուած էր անոր։

Մարտերու վերջաւորութիւնը թոյլ տուած է Գերմանիոյ, որ իր ուժերը կեդրոնացնէ հարաւային ճակատի վրայ եւ յարձակումի ձեռնարկէ՝ 21 Մարտէն մինչեւ 17 Յունիս 1918, բայց այս յարձակումը անյաջող եղած է, քանի որ Դաշնակիցները հակադարձած են տեւական յարձակումներով, որ ի վերջոյ յանգած են Գերմանիոյ պարտութեան։

Կարեւոր է նշել, որ 1918ին պոլշեւիկները Ռուսաստանի օրինաւոր եւ ճանչցուած իշխանութիւնը չէին Ռուսաստանի մէջ, եւ հետեւաբար երկրի անունով դաշնագիր մը կնքելու իրաւունք չունէին։ Սակայն, դաշնագրին ստորագրութիւնը պոլշեւիկ կառավարութեան թոյլ տուած է իշխանութիւնը պահել եւ ազատիլ իր հակառակորդներէն, յատկապէս ընկերվար-յեղափոխականները։ Ի վերջոյ, ասիկա պատճառ պիտի դառնար քաղաքացիական պատերազմի սկզբնաւորութեան, որ չորս տարի պիտի տեւէր։

Օգոստոս 27ին Պերլինի մէջ ստորագրուած լրացուցիչ համաձայնագիր մը հաստատած է Ռուսաստանի կողմէ 6 միլիառ գերմանական մարգի վճարումը Գերմանիոյ իբրեւ ռազմատուգանք։ Սակայն, Պրեստ Լիթովսկի դաշնագիրը չեղեալ համարուած է Ռուսաստանի կողմէ Սեպտեմբեր 20ին, իսկ պատերազմի աւարտէն ետք՝ Թուրքիոյ (30 Հոկտեմբեր) եւ Գերմանիոյ կողմէ (13 Նոյեմբեր)։

The Treaty of Brest-Litovsk (March 3, 1918)

The Treaty of Brest-Litovsk, signed between Soviet Russia and the Central Powers, marked Russian defeat and the end of her participation in World War I.

The Bolshevik government had come to power in Russia after the October Revolution, but was in a desperate situation a few months later. The revolutionary government, as a first step in foreign affairs, released a decree about peace during the second All-Russian Congress of the Soviets on October 26, 1917. The decree, authored by Vladimir Lenin, proposed all belligerent countries to start negotiations to create a “fair democratic world.”

The Entente (Great Britain, France, United States, and Italy) rejected the decree and Soviet Russia went forward to sign a separate peace with the Central Powers. The negotiations started in Brest-Litosvk on December 9, with the participation of Russia, Germany, Austria-Hungary, Bulgaria, and the Ottoman Empire. The Soviet delegation, headed by Adolph Joffe, brought as conditions the evacuation of troops from occupied territories, freedom to nations enslaved during the war, relinquishing to all war compensations and penalties, et cetera.

The German delegation countered with its own plan, which included the annexation of the Baltic region to Germany and the division of Poland. Germany, besides, wanted to keep the Russian occupied regions in order to exploit their resources.

The Allies did not agree to negotiate peace, and Soviet Russia started separate negotiations with Germany on December 27. One month later, the Central Powers came to an agreement with the Central Rada (the all-Ukrainian revolutionary parliament) to obtain food from Ukraine in exchange for military aid. On the same night, Germany submitted an ultimatum to Russia to comply with German conditions, which entailed to take the German border to Narva, Pskov, and Dvinya. The next day, Lev Trotsky, who had taken over the Soviet delegation, answered that Russia would not sign the agreement, ceased the hostilities, and evacuated its troops. The Central Powers went on the offensive on February 18 in the entire Eastern front. The Russian armies could not resist and consented to an agreement on February 19. However, the Germans continued their offense and only stopped on February 22, dictating even harsher conditions.

The Central Committee of the Communist Party agreed to the signature of a peace treaty. The Treaty of Brest-Litosvk was signed on March 3, 1918. The harsh conditions of the treaty were humiliating. Russia lost the Baltic lands and part of Belorussia; Ukraine and Finland were declared autonomous republics, with the subsequent evacuation of the Red Army. More importantly, it also ceded to the Ottoman Empire the regions of Kars and Ardahan, which were Armenian territories, and Batum (Georgian territory) in the Caucasus. It is important to remember that, after the October Revolution and the retreat of the Russian troops, Turkey had gone on the offense and reoccupied the territories of Western Armenia lost to Russia in 1916, later invading the Caucasus. Interestingly, Russia no longer had effective presence in the region, and maintained a purely nominal attachment after the revolution.

The end of the hostilities allowed Germany to concentrate its forces on the southern front and start an offense from March 21 to June 17, 1918, but this was unsuccessful, as the Allied forces countered with a tactic of continuous attacks that finally ended in German defeat.

It is important to note that the Bolsheviks were not the legal and recognized authority of Russia in 1918, and therefore had no legal right to sign a treaty on behalf of the country. However, this signature allowed the Bolshevik government to keep the power and dismiss their opponents, particularly the Socialist Revolutionaries. In the end, this would also become a motive for the beginning of the bloody civil war in Russia that would last four years.

A supplementary agreement signed in Berlin on August 27 established the payment of six billion German marks by Russia to Germany as war compensation. However, the Treaty of Brest Litovsk was declared null and void by Russia on September 20 and after the end of the war, by Turkey on October 30, and by Germany on November 13.

Friday, February 22, 2019

Գրիգոր Գուրզադեան (մահ՝ 22 Փետրուար, 2014)

Վիկտոր Համբարձումեանի անունը հոմանիշ դարձաւ աստղագիտութեան Հայաստանի մէջ։ Սակայն, անոր աշակերտներէն մէկը նշանաւոր պիտի դառնար տիեզերական աստղագիտութեան մէջ։

Գրիգոր Գուրզադեան ծնած է 15 Հոկտեմբեր, 1922ին, Պաղտատի մէջ, Մեծ Եղեռնէն վերապրողներու ընտանիքի մը մէջ։ Փոքր երեխայ մըն էր, երբ ընտանիքով ներգաղթած է Հայաստան։ Եղբայրը՝ Սարգիս (1929-2015), որ ծնած էր Երեւան, Կասկադի թաղամասի գեղեցկացման նախագծի համահեղինակը պիտի ըլլար 1970ական թուականներուն։

Գուրզադեան մտած է Երեւանի Պոլիտեխնիկ ինստիտուտը (այժմ՝ Երեւանի պետական ճարտարագիտական համալսարան) եւ շրջանաւարտ եղած է 1944ին՝ ջրային թեքնիքի եւ շինարարութեան ճիւղերէն։ Այնուհետեւ, սակայն, փոխած է ասպարէզը եւ հետեւած՝ աստղագիտութեան։ 1946ին Վ. Համբարձումեանի կողմէ ստեղծուած Բիւրականի աստղադիտարանի հիմնադիրներէն մէկն է, եւ համբաւաւոր աստղագէտի ղեկավարութեան տակ, 1948ին պաշտպանած է իր թեկնածուական ատենախօսութիւնը Մոսկուայի պետական համալսարանին մէջ։ 1948-1978ին դասախօսած է Երեւանի պետական համալսարանին մէջ, եւ 1950-1966ին Բիւրականի աստղադիտարանի աստղերու եւ միգամածութիւններու (nebulae) բնագիտութեան բաժնի վարիչը եղած։

Իր դոկտորական ատենախօսութիւնը 1955ին պաշտպանելով Լենինկրատի (այժմ՝ Ս. Փեթերպուրկ) պետական համալսարանին մէջ, նոյն տարին ամուսնացած է Մարիաննա Քալանթարի հետ, որ ռուսերէնի դասախօս էր եւ դուստրը՝ հայկական հնագիտութեան հիմնադիրներէն Աշխարհբէկ Քալանթարի՝ ստալինեան մաքրագործումներու զոհերէն։ Անոնց զաւակները՝ Վահագն եւ Գագիկ, նոյնպէս ծանօթ բնագէտներ են։

Գ. Գուրզադեան խորհրդային գիտութեան քաջածանօթ անուններէն մէկը դարձած է, հեղինակելով տասը ծաւալուն հատոր եւ աւելի քան 200 գիտական յօդուած՝ ռուսերէնով եւ անգլերէնով։ Ան ուսումնասիրած է միգամածութիւնները եւ մագնիսական դաշտերու դերը կանխատեսած է 1960ական թուականներէն, աստղային պայթումներու տեսութիւն մը բանաձեւելով։ Ան նաեւ գլխաւորած է արեւու եւ աստղերու ճառագայթումներու ուսումնասիրութիւնը՝ 1960ական թուականներէն տիեզերական աստղադիտակներ արձակելով դէպի անջրպետ։ Յատկապէս նշանաւոր դարձան Գուրզադեանի նախագծած «Օրիոն-1» եւ «Օրիոն-2» աստղադիտակները, որոնք 1971-1973ին աշխատանքի դրուած են։

Հայ գիտնականը 1965ին Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի թղթակից անդամ ընտրուած է, իսկ 1967-1973ին Բիւրականի տիեզերական հետազօտութիւններու մասնաճիւղի վարիչն էր։ 1973-1978ին Գառնիի աստղագիտութեան աշխատանոցի տնօրէնը եղած է, ուր աւելի քան 40 խորհրդային աստղանաւորդներ իրենց նախաթռիչքային պատրաստութիւնը կատարած են։ 1978ին Բիւրականի արտամթնոլորտային աստղագիտութեան աշխատանոցի վարիչը եղած է՝ մինչեւ 1992, 1979ին՝ Պոլիտեխնիկ ինստիտուտի տիեզերական սարքաշինութեան ամպիոնի վարիչը, իսկ 1992-2004ին Գառնիի աստղագիտութեան ինստիտուտի տնօրէնը։

Իր գիտական բազում իրագործումներուն շարքին, Գուրզադեան 1980ական թուականներէն փնտռուած փորձագիր մը եղած է՝ փիլիսոփայական, գրական ու ժամանակակից նիւթերու մասին արժէքաւոր ուսումնասիրութիւններով, որոնք հաւաքուած են աւելի քան տասնեակ մը հատորներու մէջ։

Ան Հայաստանի գիտութեան վաստակաւոր գործիչ էր (1975), եւ ընտրուած էր Գիտութիւններու Ակադեմիայի ակադեմիկոս՝ 1986ին։ Մահացած է 92 տարեկանին, 22 Փետրուար 2014ին։

Death of Grigor Gurzadyan (February 22, 2014)

Astrophysics in Armenia became linked to the world-famous name of Victor Hambardzumian. One of his students would become an important name in cosmic astronomy.

Grigor Gurzadyan was born on October 15, 1922, in Baghdad (Iraq), the child of survivors from the Armenian Genocide. He emigrated to Soviet Armenia with his family when he was just a child. His brother Sargis (1929-2015), born in Yerevan, would coauthor the project of embellishment of Tamanian Street (the area known as Cascade).

Grigor Gurzadyan entered the Polytechnic Institute of Yerevan (now Yerevan State University of Engineering) and graduated in 1944 from the faculties of hydrotechnics and construction. Afterwards, he made a big shift in his career and entered the field of astronomy. He was one of the founding members of the observatory of Biurakan, created in 1946 by Hambardzumian. Under his direction, Gurzadyan defended his doctoral thesis at the State University of Moscow in 1948, at the age of twenty-six, with the subject “The Radiation Equilibrium of Interstellar Gas Material.” He became a professor at Yerevan State University from 1948-1978 and head of the section of Physics of Stars and Nebulae of the observatory from 1950-1966.

He defended his second doctorate in 1955 at the State University of Leningrad (now St. Petersburg). In the same year, he married Marianna Kalantar, a professor of Russian and daughter of Ashkharbek Kalantar, one of the founders of Armenian archaeology and victim of the Stalin purges. Their children Vahagn and Gagik would also become well-known physicists.

Gurzadyan became a well-known name in Soviet science. He published ten voluminous monographs about issues of astrophysics and more than 200 scholarly articles in Russian and English. He studied the physics and dynamics of nebulae and predicted the role of magnetic fields in nebulae from the 1960s, formulating a theory of star explosions based on the non-thermal phenomena going in them. He headed the observations of ultraviolet and X-rays in the sun and the stars with the launching of orbital telescopes in the 1960s. In 1965 he was elected corresponding member of the Academy of Sciences of Armenia, From 1967-1973 he was the head of the branch of cosmic studies at the observatory of Biurakan.

Gurzadyan’s most important achievement in the design of orbital telescopes was the series “Orion,” which contributed to important scientific results. The telescopes “Orion-1” and “Orion-2” were launched in 1971 and 1973 by the spatial station Salyut-1 and the Soyuz-13 spacecraft. From 1973-1978 he directed the laboratory of astronomy at Garni, where more than 40 Soviet astronauts had their pre-flight training. He went back to Biurakan in 1978 as head of the laboratory of exo-atmospheric astronomy until 1992 and in 1979 he headed the chair of construction of spatial devices at his alma mater, the Polytechnic Institute. From 1992-2004 he was director of the Institute of Astronomy in Garni.

Besides his many scientific achievements, Gurzadyan was also a much-sought essayist from the 1980s. He published many reflections on philosophical and current issues in the press, which were collected in a dozen of books.

An emeritus worker of science since 1975, he was elected full member of the Academy of Sciences in 1986. He passed away on February 22, 2014, in Yerevan, at the age of ninety-two.

Sunday, February 17, 2019

Հ. Կղեմես վրդ. Սիպիլեան (ծնունդ՝ 17 Փետրուար, 1824)

19րդ դարը մեր անցեալի վերյայտնութեան ժամանակն էր, իսկ Մխիթարեան միաբանութեան Վենետիկի ու Վիեննայի երկու ճիւղերը՝ գլխաւորած են այդ շարժումը։ Վիեննական միաբաններէն՝ Հ. Կղեմես վրդ. Սիպիլեան հայ դրամագիտութեան ռահվիրան պիտի դառնար։

Աւազանի անունով՝ Մկրտիչ, ծնած է Կ. Պոլիս, 17 Փետրուար 1824ին։ 1838ին մտած է Վիեննայի Մխիթարեան վանքը, միաբանութեան անդամակցելով չորս տարի ետք։ 1845ին ձեռնադրուած է կուսակրօն քահանայ, Կղեմես անունը առնելով։ Նորօծ վարդապետը սկսած էր դրամագիտութիւն սորվիլ աբբահայր Արիստակէս Ազարեանի դասերուն շնորհիւ. վերջինս միաբանութեան դրամներու հաւաքածոն հիմնած էր 1825ին։

Սիպիլեան սկսած է գրել իր գլխաւոր գործը՝ «Դասաւորութիւն Ռուբէնեան դրամոց», 1846ին, բայց հասկնալով որ տակաւին հետազօտական մեծ աշխատանք պէտք է կատարուէր, աշխատանքը յետաձգած է։ 1847-1849ին Փոքր Հայք ճամբորդելէ ետք, 1851ին երկու գիրք հրատարակած է Վիեննայի մէջ, նուիրուած՝ Մեքսիքոյի նուաճումին սպանացիներու կողմէ եւ Տրդատ թագաւորի վերջին օրերուն ու մահուան հանգամանքներուն։ Իզմիր գտնուելով 1853-1855ին, փորձած է Կիլիկիա ճամբորդել, բայց այս փորձը ձախողած է, երբ իր մեծաւորները զինք Պոլիս ղրկած են ու ապա՝ Հոկտեմբեր 1856ին Պարսկաստան, ուր տասներու տարի Սպահանի հայ կաթողիկէ համայնքին ժողովրդապետը եղած է։ Միջոցին, սկսած էր դրամագիտութեան եւ հնախօսութեան նիւթերով յօդուածներ հրատարակել հայ եւ եւրոպական պարբերականներու մէջ։

 Պարսկաստան ապրած տարիներուն, Սիպիլեան այցելած է Թեհրան (1857), Վան (1861), Թիֆլիս եւ Էջմիածին (1864)։ Այսպէս, ան ծանօթացած է Հայաստանի անցեալին, որ իր անմիջական հետաքրքրութեան առարկան էր, եւ անոր ներկային։ 1868ին Պոլիս վերադառնալով, կրկին Փոքր Ասիա ճամբորդած է մինչեւ 1870։ Իւրաքանչիւր ճամբորդութիւն առիթ մըն էր դրամներ եւ այլ հնատիպ նիւթեր հաւաքելու, զորս նուիրած է միաբանութեան թանգարանին եւ այլ հաստատութիւններու։ Վիեննա կարճատեւ վերադարձէ մը ետք, ան կրկին մեկնած է Պոլիս, ուր սկսած է գործակցիլ քաղաքի բոլոր հայ մշակութային հաստատութիւններուն հետ։ Ան դասախօսութիւններ տուած է դպրոցներու մէջ եւ հրատարակած է աշխարհագրութեան դասագիրք մը (1877)։

Լեւոն Ա. թագաւորի ոսկեդրամ
1875ին Սիպիլեան Վիեննայի Դրամագիտական Ընկերութեան թղթակից անդամ նշանակուած է՝ յունական եւ հայկական դրամներու իր մասնագիտութեան բերումով։ Ան դասաւորած է Պոլսոյ Օսմանեան թանգարանի հին շրջանի նիւթերը, իսկ 1876ին սուլթան Ապտիւլ-Ազիզ գնահատելով անոր արժանիքները, թանգարանի երկրորդ տեսուչ նշանակած է։ 1876ի վերջերուն, անխոնջ վանականը յաջողած է Կիլիկիա այցելելու իր երազը իրականացնել, իսկ Ապրիլ 1877ին, թանգարանին կողմէ առաքուած է Միջագետք՝ նիւթեր ձեռք բերելու համար։ Այս ճամբորդութիւնը ճակատագրական պիտի ըլլար։ Հ. Կղեմես Սիպիլեան, ֆիզիքապէս տկարացած՝ մնայուն ճամբորդութիւններու պատճառով, ծանրօրէն հիւանդացաւ թանջքով (dysentery)։ Գրեթէ կիսամահ հասնելով Տիգրանակերտ, ութը օր ետք իր մահկանացուն կնքած է՝ 23 Մայիս, 1878ին, ու հոն թաղուած։

Իր մահէն քիչ առաջ, Սիպիլեան ամբողջացուցած էր «Դասաւորութիւն Ռուբէնեան դրամոց» աշխատութիւնը, ուր առաջին անգամ ըլլալով մշակած, դասաւորած ու ժամանակագրական քննութեան ենթարկած էր Կիլիկիոյ հայկական պետութեան աւելի քան 2.000 դրամներ։ Ձեռագիրը մնացած է ընտանիքին մօտ, մինչեւ որ Մխիթարեան միաբանութիւնը գնած ու հրատարակած է 1892ին, Վիեննայի մէջ, Հ. Գրիգորիս Գալեմքեարեանի խմբագրութեամբ եւ լրացումներով։ Յառաջաբանին մէջ, հրատարակիչը նշած է, թէ միաբանութիւնը արդէն ունէր 15.000 դրամներու հաւաքածոյ մը, ներառելով՝ Արշակունեաց թագաւորութեան 220 եւ կիլիկեան ժամանակաշրջանէ 2.232 դրամներ, շնորհիւ Սիպիլեանի մնայուն ջանքերուն։ Իր գրախօսականին մէջ, Ս. Էջմիածնի «Արարատ» պաշտօնաթերթը գրած է. «Ահա մի գիրք, որ արժանի է զարդարելու իւրաքանչիւր հայի սեղան, եթէ թանկ են նրա համար իւր նախնեաց յիշատակարանները, եթէ նա ցանկանում է այդ յիշատակարանների անփոփոխ պատկերը իւր առաջ ունենալ»։

1980ին Քալիֆորնիոյ Հայ Դրամագիտական Ընկերութիւնը հրատարակած է յատուկ հատոր մը՝ Հ. Կղեմես վրդ. Սիպիլեանի մահուան հարիւրամեակին առիթով։