Համօ Օհանջանեան (մահ՝ 31 Յուլիս 1947)

Համօ Օհանջանեան հայ յեղափոխական շարժման պատմութեան կարեւոր անուն մը եղած է, ինչպէս նաեւ՝ Հայաստանի առաջին անկախ հանրապետութեան երրորդ վարչապետը։

Բուն անունով՝ Համազասպ Օհանջանեան, ծնած է Ախալքալաք, 1 Փետրուար 1873ին։ Տեղական դպրոցը եւ ապա՝ Թիֆլիսի ռուսական վարժարանը աւարտելէ ետք, մտած է Մոսկուայի համալսարանը՝ բժշկութիւն ուսանելու։ Սակայն, յեղափոխական հետաքրքրութիւններու եւ ուսանողական խլրտումներու մէջ մասնակցելու պատճառով, հեռացուած է համալսարանէն ու Մոսկուայէն։ Ստիպուելով վերադառնալ Թիֆլիս, հոն անոր միացած է ուսանողական տարիներու ընկերուհին՝ ռուս յեղափոխական՝ Օլկա Վաւիլեւնան։ Ամուսնացած են 1897ին եւ ունեցած՝ երեք զաւակ. Մոնիկ, Արիկ եւ Գալիա։ Այս շրջանին մտած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերը։

1899ին Զուիցերիա ճամբորդելով, Օհանջանեան բժշկութեան մէջ մասնագիտացած է Լօզանի համալսարան, մինչեւ 1902։ Միաժամանակ շարունակած է յեղափոխական գործունէութիւնը, զոր չէ դադրեցուցած Թիֆլիս վերադառնալէ ետք։ Հանդիսացած է հայ եկեղեցական կալուածներու բռնագրաւման դէմ ուղղուած ժողովրդային շարժման պարագլուխներէն մէկը (1903-1905) եւ Հ.Յ.Դ. «Կովկասեան նախագիծ»ի ճարտարապետներէն մէկը, որ կուսակցութեան գործունէութիւնը Կովկասի մէջ տարածելու շրջադարձին մաս կազմած է։

Մասնակցած է Հ.Յ.Դ.ի երրորդ եւ չորրորդ ընդհանուր ժողովներուն (Սոֆիա՝ 1904, եւ Վիեննա՝ 1907), ու ընտրուած Արեւելեան Բիւրոյի անդամ ։ Ան կազմակերպութան ներքին կարգապահութեան եւ կառոյցին պահպանման երաշխաւորներէն մէկը եղած է, աշխուժօրէն մասնակցելով ռուսական առաջին յեղափոխութեան հետեւած ժողովրդավարական ալիքին եւ հայ-թաթարական հակամարտութեան։

Օհանջանեան ձերբակալուած է 1908ին՝ կուսակցութեան շուրջ երկու հարիւր անդամներու եւ համակիրներու հետ, ռուսական կառավարութեան կողմէ Դաշնակցութիւնը տկարացնելու փորձի շրջագիծին մէջ։ Բանտարկուելով Թիֆլիսի Մետեխի բանտը, ենթարկուած է չարչարանքներու, բայց իր կորովը չէ կորսնցուցած նոյնիսկ երբ «Դաշնակցութեան դատ»ին (1912) դատապարտուած է չորս տարուան բռնի աշխատանքներու՝ հակառակ իր ուժեղ պաշտպանողականին։

Ղրկուած է նախ՝ Խարքով (Ուքրանիա) եւ ապա՝ Սիպերիա, ուր իրեն հետեւած է Ռուբինա Արէշեան՝ Քրիստափոր Միքայէլեանի երբեմնի գործակիցներէն մէկը։ Անոնք պիտի ամուսնանային սիպիրեան աքսորի տարիներուն։

Ա. Աշխարհամարտի սկիզբէն ետք, ռուս կառավարութիւնը փոխած է իր դիրքորոշումը եւ մերձեցումի քաղաքականութիւն մը որդեգրած՝ Հ.Յ.Դ.ի հանդէպ։ Ուրիշներու շարքին, Օհանջանեան ազատած է աքսորէն ու վերադարձած՝ Թիֆլիս։ Իր բժշկական ձիրքերը ի գործ դրած է ռազմաճակատին մէջ, եւ այնուհետեւ՝ Վանի կարճատեւ ազատագրումին (1915) Արամ Մանուկեանի աջ բազուկը եղած է՝ վերջինիս կառավարութեան շրջանին։

Օհանջանեան մասնակցած է Ղարաքիլիսէի հերոսամարտին, ուր իր աւագ որդին՝ Մոնիկը, զոհ գացած է։ Անկախութենէն ետք, գործօն մասնակցութիւն ունեցած է միջազգային յարաբերութիւններու մշակման մէջ, Հանրապետութեան Պատուիրակութեան մաս կազմելով Եւրոպայի մէջ։ 1919ին, Հ.Յ.Դ. իններորդ ընդհանուր ժողովին կողմէ Բիւրոյի անդամ ընտրուած է։ Վերադառնալով Երեւան, 1920ի սկիզբներուն Արտաքին Գործոց նախարար նշանակուած է։

Մայիսեան ապստամբութենէն ու Ալեքսանդր Խատիսեանի կառավարութեան հրաժարականէն ետք, Օհանջանեան գլխաւորած է Բիւրօ-կառավարութիւնը, որ հանրապետութիւնը վարած է Մայիս-Նոյեմբեր 1920ին, իբրեւ վարչապետ եւ Արտաքին Գործոց նախարար։ Իր որդին՝ Վիգէնը (1920-2009), ծնած է այս ժամանակաշրջանին։

Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք, Օհանջանեան ձերբակալուած ու Երեւանի բանտը մնացած է, ուրկէ ազատագրուած է 1921ի Փետրուարեան ապստամբութեան շնորհիւ։ Ապստամբութեան աւարտէն ետք, Զանգեզուրի ճամբով անցած է Թաւրիզ (Պարսկաստան), իսկ 1923ին՝ Գահիրէ (Եգիպտոս), ուր ապրած է մինչեւ կեանքին վերջը։

1928ին «Համազգային» Հայ Մշակութային Միութեան հիմնադիրներէն մէկը եղած է եւ անոր նախագահը՝ մինչեւ մահը։ Կարեւոր դեր խաղացած է Պէյրութի ճեմարանի հիմնադրութեան եւ ամրապնդման գործին մէջ։ Նաեւ վերընտրուած է Դաշնակցութեան Բիւրոյի անդամ։

Համօ Օհանջանեան իր մահկանացուն կնքած է 31 Յուլիս 1947ին։ Թաղուած է Գահիրէի մէջ։ Անոր գերեզմանաքարին վրայ գրուած է՝ «Ապրեցաւ ինչպէս քարոզեց»։

Արմէն Գարօ (ծնունդ՝ 9 Փետրուար, 1872)

Արմէն Գարօ հայ ազատագրական շարժման ամենէն գործօն մասնակիցներէն էր ու կարգ մը ճակատագրական պահերու դերակատարը։ Պանք Օթոմանի գրաւումի ղեկավար, Օսմանեան Խորհրդարանի երեսփոխան, Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին դեսպան Ամերիկայի մէջ, «Նեմեսիս» գործողութեան կազմակերպիչ։

Ահա կարգ մը կարեւոր իրադարձութիւններ անոր հանրային կեանքէն, որ կանխահաս կերպով աւարտած է։

Գարեգին Փաստրմաճեան ծնած է Կարին (Էրզրում), 9 Փետրուար, 1872ին։ Քաղաքի «Սանասարեան» վարժարանի առաջին շրջանաւարտներէն մէկը եղած է 1891ին։ 1894ին մեկնած է Ֆրանսա, մտնելով Նանսիի համալսարանի երկրագործական վարժարանը։ Այս շրջանին նորակազմ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերը մտած է։

Զէյթունի ջարդերու սկզբնաւորութեան ան լքած է իր ուսումը՝ իր հայրենակիցներուն օգնութեան երթալու համար։ Անցած է Ժընեւ ու անկէ՝ Եգիպտոս, Զէյթունի դիմադրութեան օժանդակելու։ Այնուհետեւ վերադարձած է Թուրքիա։ Այս ժամանակին է, որ Արմէն Գարօ կեղծանունը որդեգրած է։

Ան կազմակերպիչներէն էր Պանք Օթոմանի գրաւումին՝ 26 Օգոստոս, 1896ին։ Բաբգէն Սիւնիի՝ դաշնակցական յեղափոխականներուն ղեկավարի սպանութենէն ետք, Արմէն Գարօ ստանձնած է ղեկը։ Դրամատան գրաւումի աւարտէն ետք, խումբը ղրկուած է Մարսէյլ, բայց անոնց Ֆրանսա մուտքը արգիլուած ըլլալով, Արմէն Գարօ մեկնած է Զուիցերիա եւ բնական գիտութիւններ ուսանած է Ժընեւի համալսարանը։

1898ին Հ. Յ. Դաշնակցութեան Բ. Ընդհանուր Ժողովին մասնակցելէ ետք, 1900ին շրջանաւարտ եղած է՝ քիմիագիտութեան տոքթորի տիտղոս ստանալով։ 1901ին Թիֆլիսի մէջ քիմիական հետազօտութեան տարրալուծարան մը բացած է։

Արմէն Գարօ շարունակած է իր յեղափոխական գործունէութիւնը եւ 1905-1907ի հայ-թաթարական բախումներու շրջանին կազմակերպած Թիֆլիսի հայերու ինքնապաշտպանութիւնը 500 կամաւորներու խումբով։

Երբ կեանքը բնականոն հունի մէջ մտած է Կովկասի մէջ, Արմէն Գարօ յաջողած է բարգաւաճ դիրք մը նուաճել։ Սակայն, այս իրավիճակը կարճ տեւած է։ 1908ի օսմանեան յեղափոխութենէն ետք, ան ընտրուած է Օսմանեան Խորհրդարանի երեսփոխան Էրզրումէն՝ Հ. Յ. Դ.ն ներկայացնելով։ Իր չորս տարուան պաշտօնավարութեան ընթացքին աշխատած է երկաթուղիի օրինագիծի մը ի խնդիր, որուն գլխաւոր նպատակը Արեւմտեան Հայաստանի նահանգներուն մէջ երկաթուղագիծերու կառուցումն էր։

Այնուհետեւ, 1913-1914ին աշխոյժ աշխատանք տարած է՝ հայկական վեց նահանգներու մէջ բարենորոգումներու կազմակերպութեան եւ գործադրութեան համար։ 1914ի աշնան, Դաշնակցութեան Ը. Ընդհանուր Ժողովէն ետք, յատուկ առաքելութեամբ Կովկաս անցած է՝ կամաւորական շարժումի կազմակերպութեան համար։

Նոյեմբեր 1914ին, երբ ռուս-թրքական պատերազմը սկսած էր, Արմէն Գարօ ռազմաճակատ մեկնած է, ընկերանալով Դրոյի հրամանատարութեան տակ յառաջացող կամաւորական երկրորդ գունդին՝ իբրեւ Թիֆլիսի Ազգային Բիւրոյի ներկայացուցիչ։ Երբ Դրօ ծանրօրէն վիրաւորուած է, Գարօ ժամանակաւորապէս ստանձնած է գունդի ղեկավարութիւնը Նոյեմբեր 1914 - Մարտ 1915 շրջանին։ Ան առաջիններէն էր, որ Վան մտած էր 1915ի ամրան՝ քաղաքի ազատագրումէն ետք։

Փետրուար 1917ի ռուսական յեղափոխութենէն ետք, Արմէն Գարօ եւ տոքթ. Յակոբ Զաւրիեւ գարնան առաքուած են Փեթրոկրատ՝ ռուսական ժամանակաւոր կառավարութեան հետ բանակցելու։ Յունիսին Ա. Գարօ մեկնած է Միացեալ Նահանգներ իբրեւ Թիֆլիսի Հայ Ազգային Խորհուրդի ներկայացուցիչ։ Հայաստանի անկախութենէն ետք, 1919ին Արմէն Գարօ դեսպան նշանակուած է ԱՄՆի մէջ։

Ուաշինկթըն հաստատուելով, քաղաքական ու դիւանագիտական աշխոյժ գործունէութեան ձեռնարկած է։ 1918-1919ին հրատարակած է երեք անգլերէն գրքոյկներ՝ Հայաստանի անկախութեան իրաւունքը հիմնաւորելով։ Միաժամանակ, Շահան Նաթալիի ու Ահարոն Սաչաքլեանի հետ գաղտնաբար ղեկավարած է «Նեմեսիս» գործողութիւնը։

Հայաստանի Հանրապետութեան անկումէն ետք, Արմէն Գարօ Եւրոպա վերադարձած է Նոյեմբեր 1922ին՝ հոգեպէս ընկճուած ու հիւանդ։ Մահացած է Ժընեւի մէջ, 23 Մարտ 1923ին, 51 տարեկանին։ «Ապրուած օրեր» յուշագրութիւնը լոյս տեսած է «Հայրենիք» ամսագրին մէջ (1923-1924) եւ ապա՝ առանձին գիրքով, 1948ին։

Այս անձնազոհ մարտիկին ու քաղաքական գործիչին անունը կը կրեն Հ.Ե.Դ.ի «Արմէն Գարօ» մասնաճիւղը (Ռէյսին, Ուիսքանսըն), Հ.Յ.Դ. «Արմէն Գարօ» Ուսանողական Միութիւնը՝ Գանատայի մէջ, եւ Հ.Յ.Դ. «Արմէն Գարօ» կոմիտէն (Նիւ Եորք)։

Յովհաննէս Քաջազնունի (ծնունդ՝ 1 Փետրուար, 1868)

Յովհաննէս Քաջազնունի՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադիր հայրերէն, քաղաքական կարեւոր դէմք մը եղած է, ինչպէս եւ յայտնի ճարտարապետ մը Պաքուի ու Երեւանի մէջ։

Ծնած է 1 Փետրուար 1868ին, Ախալցխայի մէջ (Ջաւախք)։ Ծագումով էրզրումցի ընտանիքին բուն մականունը Իգիթխանեան էր, իսկ Քաջազնունիի մեծ հօր հայրը՝ Տէր Յովհաննէս քահանան, արտօնութիւն ստացած էր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսէն՝ մականունը Տէր-Յովհաննիսեանի վերածելու։ Իր կարգին, Քաջազնունի իր մականունը հայերէնի թարգմանած է ընտանեկան հին մականունէն (թրքերէն իգիթ «քաջ»)։

Ան իր նախնական ուսումը ստացած է Թիֆլիսի մէջ (1877-1886), նախ՝ մասնաւոր դպրոցի մը եւ ապա՝ ռէալական վարժարանին մէջ։ 1887ին մտած է Ս. Փեթերսպուրկի քաղաքացիական ճարտարագիտութեան հիմնարկը։ Երկու տարի ետք, ամուսնացած է Սաթենիկ Միրիմանեանի հետ՝ հակառակ անոր հօր ընդդիմութեան։ Վեց զաւակ ունեցած են՝չորս որդի եւ երկու դուստր, որոնցմէ երեքը պիտի զոհուէին հայրենիքի ծառայութեան մէջ։ Աշոտ պիտի մեռնէր Ղարաքիլիսէի ճակատամարտին, Արամ պիտի զոհուէր 1920ի ամառը՝ թաթար ապստամբներու դէմ պայքարելով Զանգիբասարի (Մասիս) շրջանին մէջ, իսկ Ռուբէն՝ Աշոտի երկուորեակ եղբայրը, Կարսի անկումէն ետք (1920) գերի առնուելով պիտի սպաննուէր թուրքերուն կողմէ։

Ուսման վերջին տարիներուն, Քաջազնունի մտած է Հ. Յ. Դաշնակցութեան շարքերը։ 1893ին շրջանաւարտ եղած է՝ ճարտարապետի տիտղոսով։ Այնուհետեւ աշխատած է Պաքուի մէջ (1893-1895)՝ շրջանային ճարտարապետութեան բաժանմունքին մէջ, Պաթում (1895-1897), Թիֆլիս (1897-1899)՝ քաղաքային վարչութեան իբրեւ շրջանային ճարտարապետ։ 1899ին վերադառնալով Պաքու, յաջորդ եօթը տարիներուն աշխատած է իբրեւ գլխաւոր ճարտարապետ՝ նաւթարդիւնաբերողներու խորհուրդին համար։ Նախագծած է հիւանդանոց մը, բնակելի շէնքեր եւ հիւրանոցներ Բալախանիի շրջանին մէջ։ Ան նաեւ նախագծած ու շինած է Ս. Թադէոս-Բարթողիմէոսի մայր տաճարը 1907-1911ին, որ խորհրդային վարչակարգին կողմէ պիտի քանդուէր 1930ական թուականներու սկզբնաւորութեան։



Մինչ այդ, Քաջազնունի քաղաքական կեանք մտած էր, 1906ին հայ-թաթարական հակամարտութեան հաշտարար յանձնախումբի անդամ ըլլալով։ 1909ին ձերբակալուած է ռուսական ոստիկանութեան կողմէ՝ Դաշնակցութեան գործին առնչութեամբ, իսկ 1911ին ստիպուած է երկիրը ձգել՝ Դաշնակցութեան դատավարութեան վկայ չկանչուելու համար։ Ապրած է Ֆրանսայի, Պելճիքայի եւ Վանի մէջ, ուր գրած է ռուսերէն յօդուածներ Շէյքսփիրի մասին։

Կովկաս վերադառնալով 1914ին, Քաջազնունի Հայ Ազգային Խորհուրդի անդամ ընտրուած է 1917ին, իսկ Փետրուար 1918ին՝ Անդրկովկասեան Սէյմի (խորհրդարան) անդամ։

Մայիս 1918ի ճակատագրական օրերուն, Քաջազնունի Տրապիզոնի եւ Պաթումի խաղաղութեան ժողովներուն մասնակցող հայկական պատուիրակութեան անդամ էր ։ Պաթումի դաշնագիրը ստորագրողներէն եղած է՝ 4 Յունիս, 1918ին։

Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադրութենէն ետք, Քաջազնունի վարչապետ նշանակուեցաւ։ Դահլիճը Թիֆլիսէն Երեւան փոխադրուած է 19 Յուլիսին։ Հոկտեմբերին, Հայաստանի Խորհուրդի (խորհրդարան) ճնշումին տակ, Քաջազնունի հրաժարականը ներկայացուցած է։ Ընդունելով կառավարութեան հրաժարականը, Խորհուրդը Քաջազնունիին յանձնած է նոր, համախոհական (coalition) կառավարութիւն կազմելու պաշտօնը։ Նոր կառավարութիւնը կազմուած է Դաշնակցութեան եւ Հայ Ժողովրդական Կուսակցութեան համաձայնութեամբ եւ տեւած է մինչեւ Յունիս 1919։ Միջոցին, Քաջազնունի Ապրիլ 1919ին Միացեալ Նահանգներ մեկնած է՝ տնտեսական ու քաղաքական օժանդակութեան շուրջ բանակցութիւններ վարելու, վարչապետի պաշտօնը ձգելով Ալեքսանդր Խատիսեանին։

Երեւան վերադառնալով Սեպտեմբեր 1920ին, խորհրդարանի որպէա փոխնախագահ գործած է, ապա ստանձնելով անոր նախագահի պաշտօնը 25 Նոյեմբերին՝ անկախութեան վերջին օրերուն։ Խորհրդայնացումէն ետք, Քաջազնունի ձերբակալուած եւ մէկուկէս ամիս բանտարկուած է, մինչեւ որ ազատ արձակուած է Փետրուարեան ապստամբութեան շնորհիւ։ Ապստամբութեան աւարտէն ետք, մեկնած է Հայաստանէն, ապրելով Իրան, Հնդկաստան, Եգիպտոս եւ Ռումանիա։ Կուսակցութեան վիճակին մասին զեկուցում մը գրած է՝ «Հ. Յ. Դաշնակցութիւնն անելիք չունի այլեւս», որ հրատարակուած է 1923ին եւ մեծ բանավէճերու տեղի տուած։ 1924ին, Քաջազնունի հաստատուած է Խորհրդային Հայաստան։

Ան դասաւանդած է ճարտարապետական նախագծին մէջ Երեւանի պետական համալսարանին մէջ եւ Պետնախագիծի թեքնիք խորհուրդի անդամ եղած։ Նախագծած ու ղեկավարած է բամպակի գործարաններու շինութիւնը Երեւանի եւ Սարտարապատի մէջ, ձէթի եւ օճառի գործարաններ Երեւանի մէջ, եւ բնակելի շէնքեր աշխատաւորներու համար։ Ան նաեւ կարգ մը շէնքեր շինած է Լենինականի (Գիւմրի) մէջ, 1926ի երկրաշարժէն ետք։

Քաջազնունի ստալինեան մաքրագործումներու զոհ դարձած է։ Ձերբակալուած է 1937ին եւ բանտին մէջ մահացած 15 Յունուար, 1938ին՝ թոքատապէ։ Այլապէս, արդէն մահուան դատապարտուած էր 5 Դեկտեմբեր 1937ի որոշումով, զոր բանտի բժիշկը կրցած է առժամաբար յետաձգել տալ։ Անոր արխիւները բռնագրաւուած ու անհետ կորսուած են։ Քաջազնունի արդարացուած է 1955ին, բայց իր անունը շուքի մէջ մնացած է մինչեւ խորհրդային վարչակարգի աւարտը։

Ըստ որոշ տուեալներու, Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին վարչապետը թաղուած է Կոզեռնի գերեզմանատան մէջ, բայց գերեզմանատունը աւելի ուշ քանդուած է եւ գերեզմանը՝ կորսուած։ Անոր աղջիկներէն Մարգարիտի ջանքերուն շնորհիւ, խորհրդանշական գերեզմանաքար մը կանգնած է Թոխմախ լիճի քաղաքային գերեզմանատան մէջ։

Շաւարշ Միսաքեան (մահ՝ 26 Յունուար, 1957)

Շաւարշ Միսաքեանի անունը կարեւոր տեղ կը գրաւէ հայ մամուլի եւ Սփիւռքի գոյութեան սկզբնական շրջանի պատմութեան մէջ։



Ծնած է Օգոստոս 1884ին՝ Ս. Աստուածածնի տօնի օրը, Զիմառա գիւղին մէջ, Սեբաստիոյ մօտերը։ 1890ին իր ընտանիքով փոխադրուած է Պոլիս, ուր ուսանած է Կեդրոնական վարժարանին մէջ, եւ լրագրական ասպարէզին մէջ նետուած է 16 տարեկանին, աշխատելով «Սուրհանդակ» օրաթերթին մէջ (1899-1908)։

1900ական թուականներուն, հրատարակած ու տարածած է յեղափոխական գրականութիւն, աշխատակցելով «Դրօշակ»ին եւ «Ռազմիկ»ին։ 1907ին մտած է Հ. Յ. Դաշնակցութեան շարքերը։ Օսմանեան Սահմանադրութեան վերականգնումէն ետք, 1908-1909ին հրատարակած է «Ազդակ» շաբաթաթերթը Զապէլ Եսայեանի, Գեղամ Բարսեղեանի եւ Վահրամ Թաթուլի հետ։ Հիմնած է «Արծիւ» գրատունը, որ նաեւ հրատարակչական դեր ունեցած է։

1911-1912ին Շ. Միսաքեան խմբագրած է «Յառաջ» դաշնակցական օրաթերթը Կարինի մէջ, իսկ այնուհետեւ վերադարձած է Պոլիս, ուր «Ազատամարտ» օրաթերթի խմբագրութեան անդամ եղած է։ Խոյս տալով Ապրիլ 24ի ձերբակալութիւններէն, մօտ տարի մը ապրած է թաքստոցներու մէջ, ազատութեան մէջ գտնուող խումբ մը շարքայիններ գլխաւորելով, որպէս կուսակցական մարմին։ Արժէքաւոր տեղեկութիւններ եւ յօդուածներ հայթայթած է Սոֆիայի «Հայաստան» թերթին՝ ընթացող ճնշումներուն, աքսորներուն եւ ջարդերուն մասին։ Օսմանեան իշխանութիւնները, չկարենալով զինք գտնել, հայրը աքսորած են Գոնիա, բայց ան յաջողած է փախչիլ։ Շ. Միսաքեան պուլկարացի լրտեսի մը դաւաճանութեամբ ձերբակալուած է 26 Մարտ 1916ին, երբ կը փորձէր Պուլկարիա անցնիլ։ Բանտարկուած ու տանջանքներու ենթարկուած է։ Փորձած է փախչիլ՝ բանտի երրորդ յարկէն վար նետուելով, բայց ոտքը կոտրած ու բռնուած է։ Մահուան դատապարտուելով, մահավճիռը փոխարինուած է հինգ տարուան բանտարկութեամբ։ Ազատ արձակուած է Մուտրոսի զինադադարէն ետք (30 Հոկտեմբեր 1918)։

1918-1922ին Միսաքեան «Ճակատամարտ» օրաթերթի խմբագրապետը եղած է։ 1919ին ճամբորդած է Հայաստան, ուր Հ. Յ. Դաշնակցութեան 9րդ Ընդհանուր Ժողովին մասնակցած է։ Քեմալական արշաւանքի հետեւանքով, Նոյեմբեր 1922ին լքած է Պոլիսը, ապաստան գտնելով Սոֆիա, ուր ամուսնացած է Տիրուհի Ազարեանի հետ, զոր ճանչցած էր «Ճակատամարտ»ի մէջ։ Նոյեմբեր 1924ին ղրկուած է Փարիզ, ուր մասնակցած է կուսակցութեան 10րդ Ընդհանուր Ժողովին (1924-1925) եւ ընտրուած՝ Բիւրոյի անդամ, մինչեւ 1933։

Օգոստոս 1925ին Շաւարշ Միսաքեան հրապարակ կը հանէր «Յառաջ» երկօրեան իբրեւ անձնական հրատարակութիւն, որ 1927ին օրաթերթ պիտի դառնար։ Օրաթերթը ֆրանսահայութեան ձայնը պիտի դառնար շուտով, ապահովելով մինչեւ 5.000ի տպաքանակ մը, եւ «Շ.» ստորագրութեամբ խմբագրականները յատկապէս կը փնտռուէին ընթերցողներուն կողմէ։ «Յառաջ» նաեւ դարձած է հաւաքավայրը երիտասարդ գրողներու սերունդին, որ յետագային յայտնի պիտի դառնար «Փարիզի տղաք» անունով։ Ան լոյս տեսած է առանց ընդհատումի մինչեւ Փարիզի գրաւումը նացիներու կողմէ, երբ Միսաքեան որոշած է թերթը փակել (Յունիս 1940)՝ գերմանական գրաքննութեան չենթարկուելու համար։

«Յառաջ» վերսկսած է իր հրատարակութիւնը Ապրիլ 1945ին, Փարիզի ազատագրումէն ետք։ Ութ ամիս ետք, Դեկտեմբեր 1945ին լոյս տեսած խմբագրականով, Շաւարշ Միսաքեան գրեթէ անծանօթ genocide բառին հայերէնը հրապարակ կը հանէր՝ «ցեղասպանութիւն», որուն առաջին ու յաճախակի գործածողներէն պիտի ըլլար մամուլին մէջ։ Նոյն տարին, «Յառաջ»ի խմբագիրը հիմնած է Հ. Յ. Դ. «Նոր Սերունդ» երիտասարդական կազմակերպութիւնը եւ անոր պաշտօնաթերթը՝ «Հայաստան», որ լոյս կը տեսնէ մինչեւ հիմա։

Շաւարշ Միսաքեան խմբագրած է իր թերթը մինչեւ վերջին օրը։ Իր մահկանացուն կնքած է 26 Յունուար, 1957ին եւ թաղուած՝ Փէր Լաշէզ գերեզմանատան մէջ։ Իր դուստրը՝ Արփիկ Միսաքեան, զինք յաջորդած է թերթի հրատարակութեան մէջ, ու զայն լոյս ընծայած՝ 52 տարի, մինչեւ Մայիս 2009, հետեւելով հօր աւանդութիւններուն։

Շ. Միսաքեան 1934ին «Յառաջ»ի մէջ թերթօնով հրատարակած էր «Տերեւներ դեղնած յուշատետրէ մը» յուշագրութիւնը՝ 1915-1918ի օրերուն մասին, որ առանձին հատորով լոյս տեսած է 1957ին, իսկ մամուլի մէջ սփռուածյօդուածներու ժողովածու մը՝ «Օրեր եւ ժամեր» խորագրով, հրատարակուած է 1958ին։ Արփիկ Միսաքեանի թարգմանութեամբ, յուշագրութիւնը ֆրանսերէնով լոյս տեսած է 2015ին։ Փարիզի 9րդ թաղամասին մէջ, հրապարակ մը Շաւարշ Միսաքեանի անունով կոչուած է 2007ին։

Սօս Սարգսեան (ծնունդ՝ 24 Հոկտեմբեր, 1929)

Հայրենի դերասան Սօս Սարգսեան հայ թատրոնի ու շարժապատկերի ամենէն նշանաւոր անուններէն մէկը հանդիսացաւ Ի. դարու երկրորդ կէսին։

Ծնած է Ստեփանաւան (Լոռի), 24 Հոկտեմբեր 1929ին։ Առաջին անգամ բեմ բարձրացած է 1947ին, Տէյվիտ Գոփըրֆիլտի դերը խալալով Չարլզ Տիքընսի համանուն վէպի հիմամբ թատերախաղի մը մէջ։ Յաջորդ տարին, ան փոխադրուած է Երեւան, ուր մտած է Պատանի հանդիսատեսի թատրոնը։ Մինչ այդ, ուսումը շարունակած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ, աւարտելով 1954ին։ Շրջանաւարտ ըլլալու տարին, մտած է Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ակադեմական թատրոնը, ուր աշխատած է յաջորդ 37 տարիներուն։

Սօս Սարգսեան՝ «Պէպօ» շարժանկարին մէջ

Սօս Սարգսեան այն դերասաններէն էր, որոնք արտաքին շեշտադրումներու եւ յուզումնախառն կեցուածքներու պէտք չունէր՝ իր ներքին աշխարհը ցոլացնելու համար։ Իր թատերական երկարամեայ փորձառութիւնը ընդգրկած է հայ եւ օտար հեղինակներու բազմաթիւ թատերախաղեր։

Սարգսեան նաեւ մեծ պաստառին վրայ երեւցած է աւելի քան քառասուն անգամ, մատուցելով անմոռանալի կերպարներ հայկական դասական շարժանկարներու մէջ, ինչպէս «Նուագախմբի տղաները» (1961), «Եռանկիւնի» (1967, ՀԽՍՀ մրցանակ 1975ին), «Մենք ենք, մեր սարերը» (1969), «Խաթաբալա» (1971), «Նահապետ» (1977), «Ձորի Միրօ» (1981), «Գիքոր» (1982) եւ ուրիշներ։ Ան նաեւ խաղացած է զանազան ռուսական ժապաւէններու մէջ, որոնցմէ ամենէն նշանաւորն էր Անտրէյ Տարկովսկիի համբաւաւոր «Սոլարիս» ֆիլմը (1972)։ Ան եղած է խօսնակը «Մատենադարան» փաստանկարին (1988, ՀԽՍՀ մրցանակ նոյն տարին)։

1992ին Սօս Սարգսեան հաստատած է «Համազգային» թատրոնը, զոր ղեկավարած է մինչեւ իր կեանքին վերջը։ Ան շարունակած է բեմադրիչի ու դերասան ասպարէզը, թէ՛ թատրոնի եւ թէ՛ շարժապատկերի մէջ։ Միաժամանակ, 1997-2005ին Երեւանի թատրոնի եւ շարժապատկերի հիմնարկի տնօրէնն էր, եւ այնուհետեւ՝ տնօրէններու խորհուրդի անդամ, մինչեւ իր մահը։ Ան շարք մը վէպեր, յուշագրութիւններ եւ փորձագրութիւններու ժողովածուներ հրատարակած է 1991էն մինչեւ 2013։

Աւելի քան վաթսուն տարուան իր ասպարէզով, Սօս Սարգսեան արժանացած է ամենաբարձր պարգեւներու։ Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ նշանակուած է 1972ին, եւ Խորհրդային Միութեան՝ 1986ին։ Անկախութենէն ետք, ստացած է Հայաստանի հանրապետութեան «Մեսրոպ Մաշտոց» մետալը (1996), Հայց. Եկեղեցւոյ «Ս. Սահակ-Ս. Մեսրոպ» մետալը (2000) եւ Արցախի հանրապետութեան «Մխիթար Գօշ» մետալը (2001)։ 2000ին Երեւանի պատուոյ քաղաքացի հռչակուած է եւ փրոֆեսորի տիտղոսը ստացած է 2003ին։

Դերասանը նաեւ ազգային հարցերով տառապող հանրային գործիչ էր։ 1989-1991ին Խորհրդային Միութեան Գերագոյն Սովետի պատգամաւոր ընտրուելէ ետք, Հոկտեմբեր 1991ին Հ. Յ. Դաշնակցութեան կողմէ իբրեւ թեկնածու առաջադրուած է Հայաստանի նախագահական առաջին ընտրութիւններուն։ 2009ին Ազգային Ժողովի պատգամաւոր ընտրուած է նոյն կուսակցութեան ցանկով։ Նաեւ Հանրապետութեան Հանրային Խորհուրդի անդամ նշանակուած է։



Սօս Սարգսեան իր մահկանացուն կնքած է 26 Սեպտեմբեր, 2013ին, Երեւանի մէջ։ Մարմինը ամփոփուած է Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ։