Ժանսէմ (ծնունդ՝ 9 Մարտ, 1920)

Ֆրանսահայ ծանօթ նկարիչ Ժանսէմ, բուն անունով՝ Յովհաննէս Սէմէրճեան, ծնած է 9 Մարտ, 1920ին, Պրուսայի շրջանի Սէօլէօզ գիւղը, որ եղած էր հռչակաւոր գրագէտ Յակոբ Օշականի ծննդավայրը։

1922ին փախուստ տալով քեմալական շարժումէն, Սէմէրճեան ընտանիքը հաստատուած է Սելանիկ (Յունաստան), ուր Յովհաննէս անցուցած է իր մանկութիւնը։ Հօրը մահէն ետք, 1931ին Ֆրանսա փոխադրուած է մօր հետ, հաստատուելով փարիզեան Իսի-լը-Մուլինօ արուարձանը։

Արկածի մը հետեւանքով՝ ոտքի ոսկորները կոտրելով, երեք տարի անցուցած է հիւանդանոցի մէջ։ 1934-1936ին երեկոյեան դասընթացքներու հետեւած Մոնփառնասի եւ Մարէի մէջ՝ ֆրանսական մայրաքաղաքը։ Նկարիչ եւ ուսուցիչ Արիէլ (Յարութիւն) Աճէմեան իրեն սորվեցուցած է գծագրել, բայց ապագայ նկարիչը սպանացի համբաւաւոր նկարիչ Փապլօ Փիքասոյի գործերով իր յայտնութիւնը պիտի կատարէր։

Զարդարուեստի դպրոց մտնելով (1936-1938), գեղարուեստի դպրոցին եւ «Սապաթիէ» արուեստանոցին մէջ միամեայ դասընթացքի մը հետեւած է 1937ին։ Ժանսէմ (Ժան Սէմէրճեան) կեղծանունը որդեգրած է 1940ին՝ գործերու իր առաջին ցուցադրութեան առթիւ։ Նաեւ ծանօթ եղած է Ժան Ժանսէմ անունով։ Նկարներու մռայլ գոյները աւելի լուսաւորուած են Յունաստան իր կատարած ճամբորդութենէն ետք 1950ին, ներշնչուելով յունական գիւղական շրջաններու ստուերոտ կերպարներէն։ Քննադատները զինք սահմանած են իբրեւ՝ թշուառ մարդոց նկարիչը։ Անոր երանգապնակին դեղնականաչ գոյները յաճախ զուգորդուած են կարմիր, զուտ կանաչ եւ նարնջագոյնին։

 

1950ական թուականներուն Ժանսէմ բազմաթիւ մրցանակներու արժանացած է Ֆրանսայի եւ Մեքսիքոյի մէջ։ 1953ին, հազիւ 33 տարեկան, արդէն ստացած է Ֆրանսայի արուեստի ու գրականութեան շքանշանը։ Յաջորդ կէս դարուն, բազմաթիւ ցուցահանդէսներ տուած է Փարիզի, Նիւ Եորքի, Շիքակոյի, Լոնտոնի, Թոքիոյի, Հռոմի, Պրիւքսէլի, Լօզանի, Պէյրութի եւ այլ քաղաքներու մէջ, իսկ անոր գործերէն շատեր տեղ գտած են եւրոպական եւ ամերիկեան թանգարաններու եւ մասնաւոր հաւաքածոներու մէջ։ Ճափոնի մէջ երկու թանգարաններ նուիրուած են անոր գործին, որոնք բացուած են 1993ին եւ 1997ին։ Հայաստան այցելած է 1973ին եւ ապա՝ 2001ին, երբ իր 34 գործերու նկարաշարքը՝ «Եղեռն», նուիրած է Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-ինստիտուտին։ Ստացած է «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանը եւ Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայէն պատուոյ տոքթորական՝ 2002ին։ 2003ին ֆրանսական Պատուոյ Լեգէոնի ասպետի աստիճանին արժանցած է։

Ժանսէմ մահացած է 27 Օգոստոս 2013ին, Սէն-Էնիան-սիւր-Շէրի մէջ (կեդրոնական Ֆրանսա)։

Շաւարշ Միսաքեան (մահ՝ 26 Յունուար, 1957)

Շաւարշ Միսաքեանի անունը կարեւոր տեղ կը գրաւէ հայ մամուլի եւ Սփիւռքի գոյութեան սկզբնական շրջանի պատմութեան մէջ։



Ծնած է Օգոստոս 1884ին՝ Ս. Աստուածածնի տօնի օրը, Զիմառա գիւղին մէջ, Սեբաստիոյ մօտերը։ 1890ին իր ընտանիքով փոխադրուած է Պոլիս, ուր ուսանած է Կեդրոնական վարժարանին մէջ, եւ լրագրական ասպարէզին մէջ նետուած է 16 տարեկանին, աշխատելով «Սուրհանդակ» օրաթերթին մէջ (1899-1908)։

1900ական թուականներուն, հրատարակած ու տարածած է յեղափոխական գրականութիւն, աշխատակցելով «Դրօշակ»ին եւ «Ռազմիկ»ին։ 1907ին մտած է Հ. Յ. Դաշնակցութեան շարքերը։ Օսմանեան Սահմանադրութեան վերականգնումէն ետք, 1908-1909ին հրատարակած է «Ազդակ» շաբաթաթերթը Զապէլ Եսայեանի, Գեղամ Բարսեղեանի եւ Վահրամ Թաթուլի հետ։ Հիմնած է «Արծիւ» գրատունը, որ նաեւ հրատարակչական դեր ունեցած է։

1911-1912ին Շ. Միսաքեան խմբագրած է «Յառաջ» դաշնակցական օրաթերթը Կարինի մէջ, իսկ այնուհետեւ վերադարձած է Պոլիս, ուր «Ազատամարտ» օրաթերթի խմբագրութեան անդամ եղած է։ Խոյս տալով Ապրիլ 24ի ձերբակալութիւններէն, մօտ տարի մը ապրած է թաքստոցներու մէջ, ազատութեան մէջ գտնուող խումբ մը շարքայիններ գլխաւորելով, որպէս կուսակցական մարմին։ Արժէքաւոր տեղեկութիւններ եւ յօդուածներ հայթայթած է Սոֆիայի «Հայաստան» թերթին՝ ընթացող ճնշումներուն, աքսորներուն եւ ջարդերուն մասին։ Օսմանեան իշխանութիւնները, չկարենալով զինք գտնել, հայրը աքսորած են Գոնիա, բայց ան յաջողած է փախչիլ։ Շ. Միսաքեան պուլկարացի լրտեսի մը դաւաճանութեամբ ձերբակալուած է 26 Մարտ 1916ին, երբ կը փորձէր Պուլկարիա անցնիլ։ Բանտարկուած ու տանջանքներու ենթարկուած է։ Փորձած է փախչիլ՝ բանտի երրորդ յարկէն վար նետուելով, բայց ոտքը կոտրած ու բռնուած է։ Մահուան դատապարտուելով, մահավճիռը փոխարինուած է հինգ տարուան բանտարկութեամբ։ Ազատ արձակուած է Մուտրոսի զինադադարէն ետք (30 Հոկտեմբեր 1918)։

1918-1922ին Միսաքեան «Ճակատամարտ» օրաթերթի խմբագրապետը եղած է։ 1919ին ճամբորդած է Հայաստան, ուր Հ. Յ. Դաշնակցութեան 9րդ Ընդհանուր Ժողովին մասնակցած է։ Քեմալական արշաւանքի հետեւանքով, Նոյեմբեր 1922ին լքած է Պոլիսը, ապաստան գտնելով Սոֆիա, ուր ամուսնացած է Տիրուհի Ազարեանի հետ, զոր ճանչցած էր «Ճակատամարտ»ի մէջ։ Նոյեմբեր 1924ին ղրկուած է Փարիզ, ուր մասնակցած է կուսակցութեան 10րդ Ընդհանուր Ժողովին (1924-1925) եւ ընտրուած՝ Բիւրոյի անդամ, մինչեւ 1933։

Օգոստոս 1925ին Շաւարշ Միսաքեան հրապարակ կը հանէր «Յառաջ» երկօրեան իբրեւ անձնական հրատարակութիւն, որ 1927ին օրաթերթ պիտի դառնար։ Օրաթերթը ֆրանսահայութեան ձայնը պիտի դառնար շուտով, ապահովելով մինչեւ 5.000ի տպաքանակ մը, եւ «Շ.» ստորագրութեամբ խմբագրականները յատկապէս կը փնտռուէին ընթերցողներուն կողմէ։ «Յառաջ» նաեւ դարձած է հաւաքավայրը երիտասարդ գրողներու սերունդին, որ յետագային յայտնի պիտի դառնար «Փարիզի տղաք» անունով։ Ան լոյս տեսած է առանց ընդհատումի մինչեւ Փարիզի գրաւումը նացիներու կողմէ, երբ Միսաքեան որոշած է թերթը փակել (Յունիս 1940)՝ գերմանական գրաքննութեան չենթարկուելու համար։

«Յառաջ» վերսկսած է իր հրատարակութիւնը Ապրիլ 1945ին, Փարիզի ազատագրումէն ետք։ Ութ ամիս ետք, Դեկտեմբեր 1945ին լոյս տեսած խմբագրականով, Շաւարշ Միսաքեան գրեթէ անծանօթ genocide բառին հայերէնը հրապարակ կը հանէր՝ «ցեղասպանութիւն», որուն առաջին ու յաճախակի գործածողներէն պիտի ըլլար մամուլին մէջ։ Նոյն տարին, «Յառաջ»ի խմբագիրը հիմնած է Հ. Յ. Դ. «Նոր Սերունդ» երիտասարդական կազմակերպութիւնը եւ անոր պաշտօնաթերթը՝ «Հայաստան», որ լոյս կը տեսնէ մինչեւ հիմա։

Շաւարշ Միսաքեան խմբագրած է իր թերթը մինչեւ վերջին օրը։ Իր մահկանացուն կնքած է 26 Յունուար, 1957ին եւ թաղուած՝ Փէր Լաշէզ գերեզմանատան մէջ։ Իր դուստրը՝ Արփիկ Միսաքեան, զինք յաջորդած է թերթի հրատարակութեան մէջ, ու զայն լոյս ընծայած՝ 52 տարի, մինչեւ Մայիս 2009, հետեւելով հօր աւանդութիւններուն։

Շ. Միսաքեան 1934ին «Յառաջ»ի մէջ թերթօնով հրատարակած էր «Տերեւներ դեղնած յուշատետրէ մը» յուշագրութիւնը՝ 1915-1918ի օրերուն մասին, որ առանձին հատորով լոյս տեսած է 1957ին, իսկ մամուլի մէջ սփռուածյօդուածներու ժողովածու մը՝ «Օրեր եւ ժամեր» խորագրով, հրատարակուած է 1958ին։ Արփիկ Միսաքեանի թարգմանութեամբ, յուշագրութիւնը ֆրանսերէնով լոյս տեսած է 2015ին։ Փարիզի 9րդ թաղամասին մէջ, հրապարակ մը Շաւարշ Միսաքեանի անունով կոչուած է 2007ին։