Monday, June 10, 2019

Մեսրոպ Թաղիադեան (մահ՝ 10 Յունիս, 1858)

Մեսրոպ Թաղիադեան՝ գրող ու ճանապարհորդ, գունագեղ կեանք մը ունեցած է 19րդ դարու առաջին կէսին։ Արեւելահայ մշակոյթէն, յատկապէս` Հնդկաստանի եւ Պարսկաստանի հայ գաղութներուն մէջ յառաջդիմական ու պահպանողական գաղափարներու խառնուրդ մը ներարկած է։

Ծնած է 2 Յունուար, 1803ին, Երեւանի Ձորագիւղ թաղամասին մէջ։ Ուսումը ստացած է Ս. Էջմիածնի մէջ, ժամանակի մը, երբ Արեւելեան Հայաստանը տակաւին կը գտնուէր պարսկական տիրապետութեան տակ եւ կրթական մեթոտները շատ լուսաւորեալ չէին։ Սակայն, բախտը ունեցած է երկու տարի աշակերտելու լաւ ուսուցիչի մը՝ Պօղոս վրդ. Ղարադաղցիի (շ. 1790-շ. 1860)։ Շրջանի գիւղերուն մէջ ժողովրդական երգեր ու առասպելներ հաւաքած է։ Սարկաւագ ձեռնադրուած է, սակայն հոգեւորական չէ դարձած։ 

Թաղիադեանի հարցասիրութիւնն ու արկածախնդիր ոգին զինք տարած են Կալկաթա, ուր 1826-1830ին ուսանած է Bishop’s Collegeի մէջ։ Ուսման ընթացքին, անգլերէնէ ու լատիներէնէ շարք մը թարգմանութիւններ կատարած է։ 1830ին հրատարակած է իր առաջին հատորը՝ «Դիցաբանութիւն»։ Ձգելով Կալկաթան, մեկնած է նախ՝ Նոր Ջուղա, ուր դպրոց մը հիմնած է, եւ ապա՝ Էջմիածին, ուր տարի մը աշխատած է իբր տպարանի ու մատենադարանի վարիչ, ինչպէս եւ Ներսէս Ե. Աշտարակեցի կաթողիկոսի քարտուղար։ Այնուհետեւ, Նոր Ջուղայի ու Էջմիածնի միջեւ ապրած է, աւելի ուշ՝ Պոլիս երթալով, եւ ի վերջոյ, բազմաթիւ արկածներէ ետք՝ կրկին հասած է Կալկաթա, հոն հաստատուելով 1840ի շուրջ։

Bishop’s Collegeի մէջ, Թաղիադեան ստանձնած է տպարանի հայկական բաժնի վարիչի պաշտօնը։ 1840ին երկու դասագիրք հրատարակած է։ Աւելի ուշ հրատարակուած այլ դասագիրքերու կողքին, աւելի գիտական բնոյթի գործերու լոյս ընծայած է՝ «Պատմութիւն հին Հնդկաստանի յանյիշատակ տարուց անտի ի յարձակումն մահմեդականաց» (1841), «Պատմութիւն պարսից» (1846), «Զուարճախօս առակք պարսից» (1846) եւ «Վկայաբանութիւն սրբոյն Սանդխտոյ» (1847)։ 1847ին նաեւ հրատարակած է Հնդկաստան, Պարսկաստան ու Հայաստան իր ճամբորդութիւններէն ուղեգրութիւն մը։ Ան նաեւ փորձած է գեղարուեստական արձակը։ Մեսրոպ Թաղիադեանի «Վէպ Վարդգիսի» (1846) եւ «Վէպ Վարսենկան» (1847), թէեւ գրաբարով գրուած, արդի հայ արձակի առաջին լաւ օրինակներէն են։ 1847ին հրատարակած է բանաստեղծութիւններու ժողովածու մը՝ «Թութակ Թաղիադեանց», եւ «Սօս եւ Սոնտիպի» սիրային չափածոն։ Հեղինակին բոլոր գործերը գրաբարով գրուած են, որ տակաւին կը մնար իբրեւ գրական լեզու, յատկապէս՝ արեւելահայ իրականութեան մէջ։

1845ին Թաղիադեան սկսած է հրատարակել «Ազգասէր» պարբերականը, որ 1848ին վերանուանուած է «Ազգասէր Արարատեան»։ Այստեղ ան գրած է ընթացիկ հարցերու մասին (կրօնական, տնտեսական, ընկերային, մշակութային, կրթական ու գրական)՝ հրամցնելով իր անձնական տեսակէտները։ Թերթը տեւած է մինչեւ 1852։

Միջոցին, 1846ին բացած է Սուրբ Սանդուխտի անունով տղոց եւ աղջկանց դպրոց մը, ուր կիրարկած է եւրոպական յառաջադէմ կրթութեան վրայ հիմնուած մեթոտներ, որոնց գովքը ըրած է «Ճառ դաստիարակութեան աղջկանց» գործին մէջ (1847)։ Ան պնդած է, որ կրթութիւնը, աւելի քան բնածին երեւոյթները, բարոյական յատկանիշերը կը կերտէ։
1858ին, Թաղիադեան որոշած է վերադառնալ Հայաստան եւ իր կեանքը անցընել հոն։ Սակայն, ճանապարհին, հիւանդացած է Շիրազի մէջ (Պարսկաստան) ու մահացած՝ 10 Յունիս, 1858ին։

Շահեկան է յիշել, որ թեմիս երբեմնի առաջնորդ՝ լուսահոգի Մեսրոպ արք. Աշճեան, 1973-1977ին Սպահանի առաջնորդ եղած էր։ Այդ ժամանակ, ան հաւաքած է Թաղիադեանէն բազմաթիւ անտիպ գործեր, ու հրատարակած՝ «Դիւան Մեսրոպ Թաղիադեանց»ի հաստափոր հատորին մէջ, 1979ին։

Death of Mesrob Taghiadian (June 10, 1858)

Mesrob Taghiadian was a writer and traveller who led a colorful life in the first half of the nineteenth century, bringing a mixture of progressive and conservative ideas to Eastern Armenian culture, particularly in India and Iran.

He was born on January 2, 1803, in the neighborhood of Tsoragiugh, in Yerevan. He studied at the monastery of Holy Echmiadzin, at the time when Eastern Armenia was still under Persian domination and educational methods were not very enlightened. However, he had the good fortune to study for a couple of years (1818-1819) with a good teacher, the archimandrite Poghos Gharadaghtsi (ca. 1790-ca. 1860). He collected popular songs and legends in the villages of the area. He became a deacon, but did not take the habits.

Taghiadian’s inquisitive mind and adventurous spirit led him to Calcutta (nowadays Kolkatta), where he studied at Bishop’s College from 1826-1830. While studying, he published a number of translations from English and Latin into Armenian, with an eclectic choice of authors (William Shakespeare, John Milton, John Locke, and Alexander Pope, among others). On the year of his graduation, he published his first book, Mythology (1830). Leaving Calcutta, he went first to New Julfa, where he founded a school, and then to Echmiadzin, where he worked for a year as director of the print shop and the library, as well as secretary of Catholicos Nerses V. Afterwards he went back and forth between New Julfa and Echmiadzin, later to Constantinople, and then, after many adventures, he settled in Calcutta around 1840.

He first took a job at Bishop’s College as director of the Armenian section of the print shop. He published two textbooks in 1840. In addition to other textbooks published later, he also published some books of scholarship: History of Ancient India from Immemorial Times to the Invasion of the Mohammedans (1841), Humorous Persian Fables (1846), History of the Persians (1846), and The Martyrdom of St. Sandukht (1847). In 1847 he wrote an extensive travelogue of his trips through India, Persia, and Armenia. He also tried his hand at fiction, with two novels, The Story of Vardgues (1846) and The Story of Varsenik (1847), which figure among the earliest examples of modern Armenian fiction. In 1847 he published a collection of his poetry, entitled The Taghiadian’s Parrot, and a love poem based on an Indian tale, Sos and Sontipi. All his works were written in Classical Armenian, which was still the standard language of writing at the time.

In 1845 he published the periodical Azgaser, renamed Azgaser Araratian in 1848, where he wrote about many current issues (religious, economic, social, cultural, educational, and literal), making his own share of criticisms and offerings his viewpoints. The paper ceased publication in 1852.

Meanwhile, in 1846 he had opened a co-ed school named after St. Sandukht, with educational methods based on modern European methods and not on the old scholastic system. He extolled those methods in a book, Discourse on the Education of Girls (1847). He maintained that education provide moral characteristics, rather than innate traits.

In 1858 Taghiadian decided to return to Armenia and spend the rest of his life there. However, he fell ill in Shiraz (Persia) and passed away on June 10, 1858.

It is interesting to note that Archbishop Mesrob Ashjian of blessed memory was prelate of Ispahan from 1973 to 1977, before coming to the Eastern Prelacy and at the time, he collected extensive unpublished material on Mesrop Taghiadian, which he published in a thick volume of more than 600 pages, entitled Archive of Mesrop Taghiadian, in 1979.

Monday, June 3, 2019

Մ. Սմբատ Գաբրիէլեան (մահ՝ 3 Յունիս, 1919)

Մ. Սմբատ Գաբրիէլեան քաջածանօթ մտաւորական մըն էր ամերիկահայ համայնքին մէջ՝ քսաներորդ դարասկիզբին, ու նաեւ ամերիկահայ մամուլի ռահվիրաներէն մէկը։

Գաբրիէլեան ծնած է Ակն (Սեբաստիա)՝ Սիամանթոյի եւ Միսաք Մեծարենցի ապագայ ծննդավայրը, 15 Դեկտեմբեր, 1856ին։ Իր ուսումը ստացած է Ակնի ու Խարբերդի մէջ։ Այնուհետեւ, երկու տարի հայերէն դասաւանդած է Այնթապ գոլէճին մէջ, ուր բժշկութիւն ուսանած է 1878-1881ին։ Միջոցին, հրատարակած է իր առաջին գիրքը՝ «Հայկական վերականգնում» (1879)։ Ակնի մէջ շրջան մը իբրեւ բժիշկ աշխատելէ ետք, մեկնած է Փարիզ, ուր 1884-1885ին Սորպոնի մէջ բժշկութիւն ուսանած է։ Շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, Այնթապ հաստատուած է, միաժամանակ դասաւանդելով Այնթապ գոլէճի մէջ եւ աշխատելով՝ հիւանդանոցի մը մէջ։

Սակայն, Գաբրիէլեանի 1879ի հատորիկը արգիլուած է թրքական իշխանութիւններուն կողմէ, եւ հետապնդումներէ խուսափելու համար, 1886ին բժիշկը պարտադրուած է լքելու Օսմանեան կայսրութիւնը եւ մեկնելու՝ Միացեալ Նահանգներ, ուր անցուցած է իր կեանքին յետագայ տարիները։ 1888ին, այսուհանդերձ, Պոլսոյ մէջ հրատարակած է «Հայ բողոքականութեան անցեալն ու ապագան» գիրքը։

Գաբրիէլեան հաստատուած է Նիւ Եորք, ուր զբաղած է բժշկութեամբ, ինչպէս նաեւ հանրային կեանքով։ Ամերիկահայ անդրանիկ թերթին՝ Հայկակ Էկինեանի «Արեգակ»ի հրատարակութենէն երկու տարի ետք, ան լոյս ընծայած է «Հայք» երկշաբաթաթերթը (1891-1896), որ դարձած է ամսագիր 1896ին։ Այս տեղեկատուական եւ ազգային-քաղաքական թերթը հրատարակած է Հայկական Հարցի մասին նիւթեր, ամերիկեան եւ եւրոպական մամուլին արձագանգները Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու իրավիճակին մասին, եւ ամերիկահայ համայնքի մասին լուրեր։ 1895ին, Գաբրիէլեան ընտրուած է Հայ Հայրենասիրական Դաշնակցութեան նախագահ՝ ոչ-կուսակցական կազմակերպութիւն մը, որուն նպատակն էր օժանդակել արեւմտահայութեան ազատագրութեան։ Ան նաեւ հրատարակած է հայերէն գիրքեր ու գրքոյկներ, ինչպէս «Արուեստ ատենախօսութեան» (1891), «Խրիմեան Հայրիկ» (1892), «Հայ ազգային քաղաքականութիւն» (1893), «Քրիստոնեայ Հայաստան եւ քրիստոնեայ տէրութիւնք» (1896), եւ անգլերէն հատորներ (“Facts about Armenia, 1895, եւ “Bleeding Armenia”, 1897, Ա. Ուիլիըմզի գործակցութեամբ)։ 1894-1897ին պատմութեան, ընկերաբանութեան եւ քաղաքական գիտութիւններու դասընթացքներու հետեւած է Գոլումպիա համալսարանին մէջ։

Գաբրիէլեան շարունակած է իր գործունէութիւնը 1900ական թուականներէն ետք, աշխատակցելով «Կոչնակ»ին եւ «Հանդէս ամսօրեայ»ին։ Հրատարակած է շարք մը հատորներ, հաւաքելով իր դասախօսութիւններն ու ճառերը («Հայկական ճգնաժամը եւ վերածնունդ», 1905, Բ. հրատ., 1909, «Հայ ցեղը», 1911), լեզուաբանական հատոր մը («Ակնի գաւառաբարբառը եւ արդի հայ լեզուն», 1912) եւ բժշկական գիրք մը («Սեռային առողջաբանութիւն», 1915)։ Ձգած է շարք մը անտիպ գործեր, որոնցմէ մէկը՝ «Մանուկներ մեծցնելու արուեստը», յետմահու լոյս տեսած է 1920ին։

Այս բեղուն գործիչը մահացած է 3 Յունիս, 1919ին, Ուիհոքընի մէջ (Նիւ Ճըրզի), 63 տարեկանին։

Death of M. Sempad Gabrielian (June 3, 1919)

M. Sempad Gabrielian was a well-known intellectual in the Armenian American community at the turn of the twentieth century and also a pioneer of the Armenian press in this country.

Gabrielian was born on December 15, 1856, in Agn, in the province of Sepastia, the future birthplace of poets Siamanto and Misak Medzarentz. He received his education in his hometown and then in Kharpert. He later taught Armenian for two years at the Aintab College, where he studied medicine from 1878-1881. In the meantime, he published his first book, Armenian Restoration (1879). After working for a while as a doctor in Agn, he went to Paris, where he studied medicine at the Sorbonne from 1884-1885. After graduation, he settled in Aintab, teaching at Aintab College and working at a hospital.
 
However, his book of 1879 was prohibited by the Turkish authorities, and to avoid persecutions, in 1886 Gabrielian was forced to leave the Ottoman Empire and make his way to the United States, where he would spend the rest of his life. In 1888, however, he published his tract The Past and the Future of the Armenian Protestantism in Constantinople.

Gabrielian settled in New York, where he worked as a doctor, but also actively participated in Armenian public life. Two years after the publication of Haigag Eginian’s Arekag, the first Armenian newspaper in the United States, he launched the biweekly Haik (1891-1898), which became a monthly in 1896. This informative and political periodical published material about the Armenian Question, the echoes of the American and European press about the situation of the Armenians in the Ottoman Empire, and news about the Armenian-American community. In 1895 Gabrielian was elected president of the Armenian Patriotic Federation, a non-partisan organization with the goal of helping to liberate Western Armenian from the Turkish yoke. He also published books in Armenian, like Art of Rhetorics (1891), Khrimian Hayrig (1892), Armenian National Policy (1893), Christian Armenia and Christian Powers (1896), and English (Facts about Armenia, 1895, and Bleeding Armenia, 1897, in collaboration with A. W. Williams). From 1894-1897 he studied at Columbia University, where he followed courses of history, sociology, and political sciences.

Gabrielian continued his activities after the 1900s, writing for Gochnag and the Mekhitarist journal of Vienna, Handes Amsorya. He published some more books in Armenian, where he collected his lectures and speeches, like The Armenian Crisis and Rebirth (1905; 2nd edition, 1909), and The Armenian Race (1911). He also produced a book of linguistics (The Provincial Dialect of Agn and the Armenian Modern Language, 1912) and a medical tract, Sexual Health (1915). He left several unpublished books, of which one of them, The Art of Raising Children, was published posthumously in 1920.
 
This prolific author passed away on June 3, 1919, in Weehawken (New Jersey), at the age of sixty-three.